Từ kỹ sư vẽ thuê đến người đưa robot 'made in Vietnam' ra toàn cầu

Khởi nghiệp với một chiếc máy tính, sau 15 năm Idea Group tiến vào chuỗi cung ứng toàn cầu, xuất khẩu dây chuyền tự động, cánh tay robot “made in Vietnam” đến Mỹ, Nhật Bản..., thu gần 200 tỷ mỗi năm.

Cuối tháng 6, trong nhà máy rộng hàng nghìn mét vuông tại TP HCM, các kỹ sư của Idea Group tất bật hoàn tất những module cuối cùng cho dây chuyền đóng gói sản phẩm tự động. Giữa tháng 7, dây chuyền này sẽ được xuất sang Nhật, phục vụ cho một doanh nghiệp chế biến thực phẩm.

Đây chỉ là một trong hàng trăm đơn hàng xuất khẩu của doanh nghiệp này mỗi năm. Dây chuyền đóng gói, ứng dụng tay robot, máy kiểm tra tự động, xe tự hành của doanh nghiệp hiện được cung cấp cho các khách hàng FDI và đưa đến Nhật, Ấn Độ, Bắc Mỹ, châu Âu... phục vụ hơn 250 doanh nghiệp toàn cầu. Trong số này có rất nhiều tên tuổi lớn trong nhiều lĩnh vực như Nidec, Panasonic, Bosch, Lego...

Điểm đặc biệt là toàn bộ khâu thiết kế, lập trình và tích hợp được thực hiện bởi đội ngũ kỹ sư Việt Nam. Khởi nghiệp với 150 triệu đồng, không nhà xưởng, không có đủ năng lực để lắp ráp một chiếc máy hoàn chỉnh, qua 15 năm Idea thoát khỏi vai trò gia công, tiến sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đi đường vòng để đi đường dài

Trò chuyện với VnExpress trong căn phòng treo đầy những chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế, ông Đỗ Hoàng Trung - Nhà sáng lập, kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị Idea Group nhớ lại hành trình khởi nghiệp từ số 0. Đam mê những trò chơi và những chi tiết lắp ráp, sẵn tính tò mò, từ khi học phổ thông, ông Trung xin vào các xưởng cơ khí nhỏ để phụ việc sau giờ học ở trường.

Sau này, ông theo học cơ khí tại Đại học Bách khoa HCM (1996-1999). Suốt nhiều năm lăn lộn ở các nhà xưởng, nhà máy, ông Trung nhận ra phần lớn thiết bị doanh nghiệp sử dụng đều là "Made in Japan", "Made in Taiwan"...

"Khi đó, tôi tự hỏi bao giờ mới có thiết bị do người Việt làm ra. Việt Nam muốn công nghiệp phát triển thì phải làm chủ được máy móc và thiết bị", ông kể.

Ông Đỗ Hoàng Trung - Nhà sáng lập, kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị Idea Group. Ảnh: nhân vật cung cấp

Tốt nghiệp năm 1999, thay vì tìm việc ổn định, ông sang Nhật ba năm để theo đuổi ngành chế tạo máy tại Đại học Shizuoka. Trong thời gian này, ông tiếp tục đi hàng chục chuyến thực tế đến các nhà máy, mục tiêu là quan sát cách các doanh nghiệp Nhật tổ chức sản xuất, quản trị và phát triển công nghệ. Ước mơ của ông là về nước để mở doanh nghiệp thiết kế, chế tạo máy, đủ năng lực trở thành mắt xích trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Năm 2003, người đứng đầu Idea Group về nước, đứng trước nhiều lựa chọn - khởi nghiệp để theo đuổi ước mơ hoặc đi làm để tích lũy kinh nghiệm. Nhưng không có vốn, cũng chưa có kinh nghiệm, ông gác lại giấc mơ để chọn con đường "làm thuê".

Đây là giai đoạn Việt Nam mở cửa kinh tế rộng hơn, nhiều doanh nghiệp muốn sang nước ta hoạt động. Ông Trung với mối quan hệ sẵn có trong nhiều năm ở nước ngoài, tham gia hỗ trợ xây dựng hai doanh nghiệp Nhật Bản khi họ muốn kinh doanh tại Việt Nam. Ông xin giấy phép đầu tư, tuyển dụng đào tạo nhân sự đến kinh doanh và điều hành.

"Tôi coi đó là một giai đoạn học nghề nữa, nhưng lần này học cách xây một doanh nghiệp", ông nói.

Mãi đến năm 2010, tức 7 năm sau khi từ Nhật trở về, Idea mới chính thức ra đời. Người đứng đầu cho rằng quá trình này chậm hơn dự kiến nhưng vẫn tốt hơn là không bắt đầu. Cầm trong tay 150 triệu đồng, ông Trung chỉ đủ thuê đội ngũ 5 người, một văn phòng nhỏ, mua một chiếc máy tính kết nối Internet rồi bắt đầu nhận các hợp đồng hỗ trợ thiết kế máy.

Với nhiều người, đó là một lựa chọn khó hiểu. Ông Trung theo đuổi giấc mơ chế tạo máy nhưng lại khởi nghiệp bằng... thiết kế thuê. Nhưng theo Chủ tịch Idea thì đây là quyết định có chủ đích.

"Nếu chưa tích lũy đủ năng lực mà lao ngay vào chế tạo thì rất dễ thất bại", ông nói.

Văn phòng Idea những năm đầu hoạt động. Ảnh: Idea Group

Nhưng làm thiết kế cũng không dễ. Thời điểm đó, phần lớn doanh nghiệp FDI vẫn ưu tiên các nhà cung cấp đến từ Nhật Bản, châu Âu hay Hàn Quốc. Ông gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc chứng minh năng lực... cho những khách quen.

Nhờ mạng lưới doanh nghiệp Nhật ông xây dựng sau nhiều năm học tập, làm việc, Idea kiếm về những đơn hàng đầu tiên. Từng bản vẽ, dự án dù là quy mô nhỏ cũng giúp đơn vị xây kinh nghiệm để "dễ nói chuyện hơn" khi gặp gỡ những khách mới.

Số tiền thu được giai đoạn này đơn vị dùng để tích lũy, đầu tư góp vốn vào doanh nghiệp gia công trong nước. Phương án này giúp đội ngũ được trực tiếp tham gia vào quá trình gia công, tích lũy thêm kinh nghiệm về cơ khí chính xác, chuẩn bị cho bước chuyển đổi lớn nhất.

Vượt khó để thành nhà sản xuất triệu USD

Sau 5 năm, Idea lần đầu chuyển sang mảng chế tạo máy. Đơn vị nhận đơn hàng đầu tiên từ "khách quen" là "máy kiểm tra sản phẩm" cho doanh nghiệp FDI Nhật Bản. Dòng máy này dùng để kiểm tra, đánh giá chất lượng và phân loại các sản phẩm trên dây chuyền thay cho nhân công, góp phần tự động hóa, giảm sai sót.

Chiếc máy giúp đối tác giảm sai sót trong quá trình vận hành, nhưng để làm ra nó, đội ngũ của Idea phải trải qua hàng chục lần sai sót khi sản phẩm không vận hành trơn tru như kỳ vọng.

Khách hàng yêu cầu máy hoạt động đúng chức năng, độ chính xác cao, đồng thời phải đảm bảo độ ổn định trong môi trường sản xuất. Hệ thống kiểm tra được lắp trực tiếp trên dây chuyền nên mọi công đoạn, từ cơ cấu định vị sản phẩm, cụm gắp - đặt, cảm biến đến chương trình điều khiển đều phải hoạt động đồng bộ và chính xác.

Trên bản thiết kế, các thông số đều rất rõ ràng. Tuy nhiên khi đưa vào lắp ráp và vận hành thực tế, đội ngũ kỹ sư phát hiện nhiều yếu tố phát sinh mà trên bản vẽ khó có thể dự đoán hết. Chỉ cần vị trí sản phẩm trên máy dịch chuyển một khoảng rất nhỏ, rung động từ cơ cấu truyền động hoặc thời điểm phản hồi giữa cảm biến và chương trình điều khiển không hoàn toàn đồng bộ cũng có thể dẫn đến việc hệ thống nhận diện sai hoặc báo lỗi không chính xác.

"Có ngày máy chạy ổn định hàng nghìn chu kỳ, nhưng đến một thời điểm nhất định lại xuất hiện một lỗi nhỏ khiến cả đội phải kiểm tra lại toàn bộ cơ cấu", lãnh đạo Idea nhớ lại và cho biết có lúc đội ngũ kỹ sư phải mang quần áo, "ăn tại chỗ, ngủ tranh thủ" ngay trong xưởng để kịp giải bài toán cho khách hàng.

Sau ba tháng hiệu chính, cuối cùng, chiếc máy hoàn thiện. Khách hàng Nhật hài lòng. Về sau, khách hàng này tiếp tục lựa chọn Idea để thực hiện các sản phẩm máy đóng gói, đóng thùng, băng chuyền tự động.

Đội ngũ kỹ sư kiểm tra các chi tiết cho máy móc ở giai đoạn đầu Idea mới chuyển sang chế tạo. Ảnh: Idea Group

Áp lực tâm lý được giải tỏa, cả đội ngũ biết có thể làm được nhiều hơn. Ông Trung khi này quyết định đẩy mạnh đầu tư để nhận nhiều dự án hơn. Năm đầu tiên chuyển sang chế tạo máy, đơn vị đạt doanh thu hơn 1 triệu USD, những năm sau đó phát triển đội ngũ hơn 100 nhân sự - tức quy mô tăng lên gấp 20 lần so với 2010.

Giai đoạn 5 năm tiếp theo, số lượng đơn hàng tìm đến nhà sản xuất liên tục tăng. Hoạt động của doanh nghiệp cũng mở rộng từ dịch vụ thiết kế, gia công cơ khí, chế tạo máy, xe tự hành... Đơn vị nghiên cứu và phát triển hơn 350 loại máy khác nhau, được cấp một bằng sáng chế, ba bằng giải pháp hữu ích. Năm 2020, Idea cũng được công nhận là doanh nghiệp khoa học công nghệ, dành gần 30% doanh thu cho R&D.

Khi Covid-19 bùng phát, nhiều nhà máy rơi vào tình trạng "chờ chuyên gia". Những dây chuyền mới không thể lắp đặt hoặc nghiệm thu vì đội ngũ chuyên gia từ Nhật Bản và châu Âu không thể nhập cảnh. Trong khi đó, kế hoạch sản xuất của doanh nghiệp FDI không thể trì hoãn quá lâu. Do đó, họ chuyển hướng sang tìm đối tác trong nước.

Idea nhận được đề nghị chế tạo dây chuyền lắp ráp và kiểm tra motor ôtô. Hạng mục này trước đó gần như chỉ do các nhà cung cấp nước ngoài đảm nhận bởi đòi hỏi năng lực làm chủ đồng thời nhiều lĩnh vực như cơ khí chính xác, robot công nghiệp, hệ thống điều khiển tự động, thị giác máy (Machine Vision) và quản lý dữ liệu sản xuất. Thách thức lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam không chỉ là chế tạo từng thiết bị riêng lẻ mà là khả năng tích hợp và đồng bộ toàn bộ hệ thống để vận hành ổn định trong môi trường sản xuất 24/7 theo tiêu chuẩn của ngành ôtô. Chỉ cần một công đoạn bị sai lệch hoặc chậm nhịp vận hành, toàn bộ dây chuyền phía sau có thể bị ảnh hưởng, gây thiệt hại đáng kể về năng suất và chi phí.

"Chúng tôi cũng rất áp lực. Đây không phải một chiếc máy độc lập mà là cả một hệ thống gồm nhiều công đoạn lắp ráp, kiểm tra và tự động hóa vận hành liên tục", ông Trung nhớ lại.

Để giải quyết bài toán này, Idea đã phát triển giải pháp tích hợp từ cơ khí, tự động hóa đến dữ liệu sản xuất. Các cụm đồ gá được thiết kế nhằm đảm bảo độ lặp lại vị trí của sản phẩm trong giới hạn dung sai cho phép, kết hợp với robot công nghiệp và hệ thống điều khiển trung tâm để đồng bộ chu kỳ vận hành trên toàn dây chuyền.

Tại các công đoạn kiểm tra, hệ thống cảm biến và Machine Vision được sử dụng để xác nhận trạng thái lắp ráp, phát hiện lỗi, phân loại sản phẩm và kích hoạt các cơ chế chống sai lỗi (Poka-Yoke) ngay trên dây chuyền. Toàn bộ dữ liệu sản xuất và kết quả kiểm tra được số hóa và lưu trữ tự động, giúp khách hàng kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm theo thời gian thực.

Ông Trung nhớ lại đội ngũ luôn trong tình trạng tập trung tuyệt đối, ăn ngủ tại nhà máy để có thể "đóng gói" giải pháp kịp tiến độ. dây chuyền đã giúp khách hàng tự động hóa gần như toàn bộ quá trình lắp ráp và kiểm tra motor; chuẩn hóa chất lượng sản phẩm, giảm phụ thuộc vào thao tác thủ công.

"Dự án này phức tạp về kỹ thuật và chúng tôi đã dành tâm huyết cao nhất để chứng minh người Việt hoàn toàn đủ sức đảm nhận những thành phần trước đây do đối tác ngoài làm", ông khẳng định.

Kỹ sư Idea lắp đặt dây chuyền máy kiểm tra sản phẩm tự động. Ảnh: Idea Group

Năm 2023, sau gần 10 năm bán máy cho doanh nghiệp ngoại, Idea mở văn phòng đại diện ở Nhật, Mỹ, kinh doanh sâu hơn ở thị trường quốc tế.

Đến nay, ngoài hai văn phòng ở nước ngoài, tập đoàn này vận hành hai nhà máy. Mỗi năm chế tạo khoảng 50-80 dây chuyền tự động hóa, triển khai khoảng 30 dự án. 70% khách hàng là khối ngoại.

Doanh thu năm 2025 đạt gần 200 tỷ đồng, tăng trưởng kép khoảng 15% mỗi năm.

Khát vọng thương hiệu công nghiệp Việt

Sau hơn một thập kỷ xây dựng thương hiệu, tích lũy năng lực, ông Đỗ Hoàng Trung cho rằng 5-10 năm tới cơ hội trên thị trường sẽ ngày càng nhiều hơn.

Những năm trước, phần lớn doanh nghiệp FDI mang theo gần như toàn bộ chuỗi cung ứng từ nước ngoài. Doanh nghiệp Việt chủ yếu tham gia các công đoạn đơn giản hoặc gia công cơ khí. Tuy nhiên, bức tranh đang thay đổi khi làn sóng dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam diễn ra mạnh hơn, trong khi yêu cầu nội địa hóa ngày càng lớn. Song song, làn sóng công nghệ cũng yêu cầu các doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn vào máy móc, thiết bị, dây chuyền.

"Nếu 10-15 năm trước doanh nghiệp Việt phải đi tìm cơ hội thì bây giờ cơ hội đang tự tìm đến. Họ đầu tư nhà máy ở Việt Nam thì sớm muộn cũng cần nhà cung cấp trong nước", ông Trung nói.

10 năm tới, doanh nghiệp ngành cơ khí đặt tầm nhìn phát triển theo chiều sâu, trở thành một tập đoàn công nghệ công nghiệp.

Mục tiêu đầu tiên là phát triển sản phẩm mang thương hiệu riêng. Sau nhiều năm thiết kế và chế tạo theo yêu cầu của khách hàng, doanh nghiệp bắt đầu lựa chọn một số thiết bị có nhu cầu lớn như robot công nghiệp, xe tự hành AGV và các hệ thống tự động hóa để phát triển theo mô hình OBM (Own Brand Manufacturing), đưa ra thị trường dưới thương hiệu Idea.

Song song, đơn vị mở rộng hiện diện quốc tế. Hiện hơn 70% doanh thu của doanh nghiệp đến từ khách hàng nước ngoài. Sau khi mở văn phòng tại Nhật Bản và Mỹ, Idea đặt mục tiêu tiếp tục mở rộng mạng lưới đối tác toàn cầu, đưa các sản phẩm và giải pháp công nghệ của doanh nghiệp xuất hiện ở nhiều nhà máy hơn.

Trụ cột cuối cùng cũng là khoản đầu tư lớn nhất, theo ông, nằm ở con người.

Idea hiện có khoảng 210 kỹ sư trên tổng số gần 300 nhân sự. Doanh nghiệp tiếp tục mở rộng trung tâm đào tạo nhân lực công nghiệp, đồng thời đầu tư vào đội ngũ kỹ sư có khả năng làm việc theo tiêu chuẩn quốc tế. Với nhà sáng lập, đây là yếu tố quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong dài hạn.

"Tôi luôn nói với anh em rằng doanh thu phản ánh kết quả của một năm, còn năng lực công nghệ phản ánh giá trị của nhiều năm", ông nói.

Trong kỳ vọng của nhà sáng lập, đến 2030, tức khi Idea tròn 20 tuổi, đơn vị sẽ xây dựng được thương hiệu công nghệ công nghiệp của Việt Nam, nơi các sản phẩm "Made by Idea, Made by Vietnam" do chính kỹ sư Việt phát triển có mặt ngày càng nhiều trong các nhà máy trên thế giới.

"Tôi muốn khi nhắc đến tự động hóa công nghiệp, người ta sẽ biết Việt Nam cũng có những doanh nghiệp đủ năng lực nghiên cứu, thiết kế và chế tạo công nghệ của riêng mình", ông Trung kết luận.

Hoài Phương