Thù hằn trên mạng

Ngày 5/8, khi hàng triệu người bị cuốn vào ma lực của một cuộc livestream đình đám, tôi chú ý đến một thông tin khác.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Minh Đức đề xuất bổ sung không gian mạng vào phạm vi điều chỉnh của Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), với lập luận rằng nhiều vụ bạo lực học đường ngày nay không bắt đầu từ sân trường, mà bắt đầu từ những mâu thuẫn trên mạng, rồi chuyển thành những cuộc hẹn giải quyết bằng nắm đấm ngoài đời.

Đề xuất không còn mang tính kỹ thuật mà dường như đang chạm tới một sự biến chuyển rất căn bản của đời sống hiện đại: nhiều xung đột của con người không sinh ra từ "va đụng" ngoài đời nữa. Chúng âm ỉ trong những dòng bình luận, đoạn chat, những video ngắn, những cuộc livestream kéo dài nhiều giờ, rồi trở thành cái cớ cho sự đe dọa, hành hung, thậm chí là án mạng.

Không gian tưởng như ảo của Internet khiến con người bạo miệng hơn. Tôi đã tai nghe, mắt đọc thấy những điều tục tĩu nhất, cay độc nhất được thốt ra với sự bình thản đáng kinh ngạc. Điều khiến tôi băn khoăn không phải là con người có thể nổi giận. Con người từ ngàn đời nay vẫn luôn nổi giận. Vấn đề là ngày càng ít người cảm thấy cần phải kiềm chế cơn giận ấy.

Nếu chỉ nhìn vào bề mặt, đó đơn giản là những cuộc tranh luận phân định ai đúng, ai sai. Nhưng tôi không tin như vậy.

Rất nhiều cuộc tranh luận trên mạng không còn là cuộc tìm kiếm sự thật. Chúng là những nỗ lực để chứng minh rằng tôi đúng. Rồi dần dần, chúng nhằm để chứng minh tôi tốt. Dưới những lời kết tội, những cuộc công kích và những màn phẫn nộ tập thể là nỗi bất an: sợ mình không đủ đúng, không đủ tốt, không đủ giá trị hoặc không được tôn trọng trong mắt người khác.

Nhà tâm thần học Carl Jung gọi "cái bóng" (The Shadow) là phần nhân cách chứa những điều ta không muốn thừa nhận của bản thân. Khi không thừa nhận phần này, con người thường có xu hướng gán cho người khác. Vì vậy, có người luôn nhìn thấy sự giả dối ở người khác nhưng không nhận ra những giả dối của chính mình. Có người quá vội vã phán xét người khác về đạo đức mà không tự hỏi liệu phản ứng mạnh mẽ ấy có phản ánh một xung đột nội tâm bản thể chưa được giải quyết hay không.

Mạng xã hội không tạo ra cái bóng. Nhưng nó khuếch đại. Thuật toán không sinh ra sự thù ghét, nhưng nó thưởng cho sự thù ghét bằng nhiều lượt xem hơn, nhiều lượt chia sẻ hơn, nhiều lời tung hô hơn. Mỗi cú nhấp chuột, mỗi bình luận lại vô tình trở thành phần thưởng tâm lý khiến con người dễ lặp lại hành vi ở cấp độ cao hơn. Đến một lúc nào đó, ranh giới giữa đời sống số và đời sống thật bắt đầu biến mất. Điều xảy ra trong thế giới số không còn ở lại trong thế giới số nữa.

Đề xuất của đại biểu Nguyễn Minh Đức khiến tôi nhớ lại quãng thời gian làm việc với người Nhật.

Tôi cũng từng bất đồng với đồng nghiệp, từng mâu thuẫn với cấp trên, như trong mọi môi trường công sở khác. Điều khác biệt nằm ở cách họ thiết kế cơ chế để mâu thuẫn không phát triển thành đối đầu. Những thông điệp rất khó nói trực tiếp sẽ được chuyển qua một người thứ ba. Những hiểu lầm được tháo gỡ bởi một đồng nghiệp trung gian chứ không phải bởi hai người đang xung đột. Khi còn trẻ, tôi chỉ nghĩ đơn giản rằng người Nhật thật khéo léo. Sau này tìm hiểu thêm, tôi mới nhận ra đó dường như là một cơ chế xã hội đã được bồi đắp qua rất nhiều thế hệ trong một nền văn hóa đặc biệt coi trọng thể diện và sự hài hòa. Người ta không chỉ giải quyết mâu thuẫn. Người ta còn cố gắng thiết kế những khoảng đệm để mâu thuẫn khó có cơ hội bùng phát.

Chính vì vậy, tôi đồng tình với tinh thần của đề xuất mở rộng phạm vi hòa giải sang không gian mạng. Nếu mâu thuẫn ngày nay sinh ra trên mạng thì việc chỉ thiết kế cơ chế hòa giải cho thực tế ngoài đời đã không còn đủ nữa. Tuy nhiên, điều khiến tôi quan tâm hơn cả lại nằm ở một câu hỏi khác: không phải có nên làm hay không; mà là làm bằng cách nào.

Đây mới là bài toán khó nhất của quản trị xã hội.

Ai sẽ là người phát hiện những mâu thuẫn đang hình thành trên không gian mạng? Tiêu chí nào để phân biệt một cuộc tranh luận bình thường với một xung đột có nguy cơ dẫn đến bạo lực? Ai sẽ đóng vai trò người trung gian? Họ cần được đào tạo ra sao? Làm thế nào để can thiệp sớm mà vẫn bảo đảm quyền riêng tư, không biến cơ chế hòa giải thành một cơ chế giám sát?

Những câu hỏi ấy quan trọng không kém việc sửa đổi bản thân điều luật. Bởi luật pháp chỉ tạo ra khung hành động. Còn hòa giải chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của pháp luật. Nó là câu chuyện của văn hóa, của tâm lý và của năng lực thiết kế những cơ chế giúp con người bớt ma sát với nhau để những vết rạn nhỏ không nứt thành rãnh sâu.

Nguyễn Thế Vinh