Cuộc giằng co giữa phe ngoại giao và cứng rắn ở Iran

Phe ngoại giao và phe cứng rắn ở Iran đang bất đồng về thỏa thuận Hormuz, khi hai bên giằng co giữa lợi ích kinh tế và hành động trả đũa.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi ngày 5/8 thông báo nước này và Oman đang tiến rất gần đến một thỏa thuận cuối cùng về Hormuz, trong đó hai bên đã đạt đồng thuận về hầu hết vấn đề, trong đó có vị trí tuyến hàng hải dành cho tàu ra vào eo biển.

Ông Gharibabadi cho biết đây là kết quả của hơn ba tuần đàm phán liên tục giữa Iran và Oman. Hai nước đã thảo luận vấn đề kỹ thuật, bảo đảm an ninh và chủ quyền, cũng như đề xuất thành lập trung tâm điều phối chung để quản lý lưu thông hàng hải và thu thập thông tin từ các tàu thuyền.

Hai nhà đàm phán chính của Iran, gồm Ngoại trưởng Abbas Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, ủng hộ đề xuất chia luồng tàu qua eo biển thành một làn sát bờ biển Iran và một làn gần Oman. Họ coi đây là sự thừa nhận tầm ảnh hưởng của Iran đối với tuyến hàng hải chiến lược này.

Thông tin trên khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump lạc quan tuyên bố rằng thỏa thuận Hormuz đã cận kề. Các nhà trung gian đàm phán từ Ai Cập, Pakistan và Qatar hy vọng rằng đây sẽ là giải pháp tạm thời cho eo biển Hormuz, giúp Mỹ - Iran có thể quay lại thảo luận về lệnh ngừng bắn lâu dài.

Nhưng một ngày sau, đàm phán trở nên phức tạp khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) yêu cầu làm rõ hơn vai trò của Iran và những lợi ích nước này sẽ nhận được trong thỏa thuận.

Các bên trung gian đã gửi dự thảo thỏa thuận cho IRGC, lực lượng kiểm soát thực tế eo biển Hormuz, từ giữa tuần để xem xét. Tuy nhiên, IRGC vẫn yêu cầu phải có quyền thu phí tàu thuyền qua lại, đồng thời muốn Mỹ cam kết rõ ràng hơn về việc dỡ bỏ phong tỏa và các lệnh trừng phạt nhằm vào hoạt động xuất khẩu dầu của Iran.

Đây là những điều kiện mà chính quyền Tổng thống Trump không chấp nhận, nhưng các nhà ngoại giao Iran tham gia đàm phán thừa nhận rằng họ có rất ít khả năng quyết định kết quả cuối cùng. Họ cũng cho biết đang chịu sức ép rất lớn từ phe cứng rắn trong nước, đặc biệt là IRGC, trong việc phải mang lại hiệu quả kinh tế tức thì từ các cam kết đạt được.

Từ trái sang, Chánh án Iran Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, Tổng thống Masoud Pezeshkian và cựu tư lệnh IRGC Mohsen Rezaee tại Tehran ngày 3/7. Ảnh: AFP

Các nhà trung gian đàm phán dẫn lời giới ngoại giao Iran cho biết IRGC đang được ca ngợi trong nước vì những đòn tập kích đáp trả khiến Mỹ gặp nhiều khó khăn. Nếu thỏa thuận đạt được không mang lại đủ lợi ích cho Iran, IRGC có thể tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền đi qua Hormuz.

Sức ép từ phe cứng rắn Iran đã buộc các bên mở rộng phạm vi đàm phán, từ một thỏa thuận tạm thời chỉ nhằm bảo đảm hoạt động ở eo biển Hormuz sang các biện pháp giảm sức ép kinh tế. Nội dung thảo luận hiện bao gồm cả những điều khoản trong bản ghi nhớ Mỹ - Iran ký hồi tháng 6, như miễn trừ một số lệnh trừng phạt để Tehran có thể xuất khẩu dầu và giải phóng tài khoản bị đóng băng của Iran.

Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf và Ngoại trưởng Araghchi là đại diện cho nhóm ngoại giao chủ hòa ở Iran, nỗ lực thúc đẩy các cuộc đàm phán để chấm dứt chiến sự. Họ ưu tiên ngăn chặn khủng hoảng kinh tế ngày càng trầm trọng của Iran thông qua giải pháp ngoại giao và duy trì mọi cánh cửa đàm phán với các bên liên quan.

Trong khi đó, phe cứng rắn gồm các nghị sĩ thuộc Jebhe-ye Paydari (Mặt trận Kiên định) trong quốc hội cùng các chỉ huy IRGC lại mong muốn trả đũa tổn thất và răn đe các đòn tấn công tương lai từ Mỹ.

"IRGC đang quyết định cả chương trình nghị sự lẫn nhịp độ đàm phán", Behnam Ben Taleblu, giám đốc cấp cao chương trình Iran thuộc Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ (FDD), nói.

Các đại diện đàm phán của Iran đang trở thành mục tiêu công kích của truyền thông trong nước. Hossein Shariatmadari, tổng biên tập báo Kayhan thuộc phe cứng rắn, hôm 6/8 viết rằng một thỏa thuận khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz chẳng khác nào "mở đường sống cho kẻ thù".

Hossein-Ali Haji Deligani, nghị sĩ cấp cao của Iran, cho biết đang thu thập tài liệu để thúc đẩy luận tội Ngoại trưởng Araghchi. Ông cáo buộc Ngoại trưởng Iran lẽ ra phải đưa mọi thỏa thuận liên quan đến eo biển Hormuz ra quốc hội biểu quyết, đồng thời cho rằng ông Araghchi đã hành động vì tâm lý sợ hãi và đầu hàng.

Sự rạn nứt này sâu sắc hơn do sự vắng mặt trước công chúng của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei kể từ khi nhậm chức từ đầu tháng 3 đến nay, khiến Iran thiếu vắng một người giữ vai trò "trọng tài" giữa các phe.

Các hải trình đi qua eo biển Hormuz trước khi Iran và Oman thống nhất tuyến đường mới. Đồ họa: Guardian

Phe ngoại giao được cho là gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận Lãnh tụ Tối cao do các biện pháp an ninh nghiêm ngặt. Cả Ngoại trưởng Araghchi lẫn Tổng thống Masoud Pezeshkian đều thừa nhận việc liên lạc với ông Mojtaba "rất khó khăn" để cảnh báo về bức tranh kinh tế u ám nếu đàm phán đổ vỡ.

Hồi tháng 6, Lãnh tụ Tối cao Iran viết trên mạng xã hội rằng ban đầu ông phản đối đàm phán với Mỹ, nhưng sau đó đồng ý xúc tiến khi Tổng thống Pezeshkian cam kết chịu trách nhiệm bảo vệ lợi ích quốc gia. Đây là một trong số rất ít lần ông trực tiếp lên tiếng về các cuộc đàm phán với Washington.

Trong khi đó, phe cứng rắn ở Iran dường như ngày càng có nhiều quyền quyết định, theo Benoit Faucon, nhà phân tích của WSJ.

Chỉ ít lâu sau khi ký thỏa thuận hồi tháng 6 về mở lại eo biển Hormuz và khởi động đàm phán nhằm hạ nhiệt xung đột, IRGC đã phóng tên lửa vào các tàu đi theo hải trình do Mỹ hậu thuẫn dọc bờ biển Oman. Hành động này đã châm ngòi cho nhiều ngày đấu hỏa lực giữa Iran và Mỹ.

Taleblu cho rằng việc IRGC đe dọa leo thang xung đột là nhằm buộc Mỹ phải nhượng bộ và khiến Tổng thống Trump rơi vào thế khó. "Tuy nhiên, sự tự tin đó cũng có nguy cơ thổi bùng xung đột trở lại", ông nói.

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran duyệt binh ở Tehran hồi tháng 1/2025. Ảnh: Reuters

Lập trường cứng rắn này cũng có thể mang lại rủi ro cho Iran, khi làm mất lòng các nước láng giềng Arab và làm chậm trễ các gói cứu trợ kinh tế mà Iran đang rất cần.

Phe ủng hộ đàm phán liên tục khẳng định rằng đối thoại là lựa chọn cần thiết. Thứ trưởng Ngoại giao Gharibabadi hôm 5/8 nhấn mạnh nền kinh tế Iran đang khao khát được gỡ bỏ cấm vận và điều này chỉ có thể đạt được thông qua thỏa thuận ngoại giao.

"Mỗi khi đọc một số ý kiến phản đối đàm phán, tôi đều tự hỏi những người đó đang sống ở thế giới nào", ông Gharibabadi nói.

Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)