Thi lại để cứu điều gì?

Gian lận thi cử tại Tuyên Quang khiến tôi nhớ đến một chuyện cách đây 38 năm, trong kỳ tuyển nghiên cứu sinh đi học nước ngoài.

Trong phòng thi, tôi phát hiện một thí sinh dùng "phao". Lập biên bản xong, Hội đồng thi mới biết đó là đáp án chính thức đề Toán khối B. Qua xác minh, Trưởng tiểu ban đề thi thừa nhận đã đưa đề và lời giải cho một thí sinh; thí sinh này lại bán cho một số người khác.

Hội đồng thi quyết định hủy kết quả môn Toán của khối B, và cả khối A đã thi trước đó, rồi tổ chức thi lại. Lý do rất rõ: người đứng đầu khâu ra đề không còn đáng tin cậy. Không ai biết đề và đáp án đã đến tay bao nhiêu người; cũng không thể chỉ dựa vào lời khai để khẳng định đã tìm ra hết người mua đề.

Quyết định ấy để lại một nguyên tắc đáng nhớ: không thể bảo vệ uy tín kỳ thi bằng cách giữ lại một kết quả đã mất độ tin cậy.

Gần bốn thập niên sau, nguyên tắc ấy lại được đặt ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Sai phạm được phát hiện rõ nhất ở môn Toán. Nhưng khi chính những người được giao tổ chức, điều hành và bảo vệ kỳ thi cùng vi phạm, vấn đề không chỉ nằm ở môn Toán.

Giá trị của kết quả thi không chỉ phụ thuộc vào bài làm của thí sinh. Nó còn phụ thuộc vào toàn bộ quy trình: bảo mật đề, coi thi, giám sát, thu bài, niêm phong và bàn giao.

Nếu một vài thí sinh tự gian lận trong khi bộ máy tổ chức vẫn làm đúng chức trách, có thể dễ khoanh vùng xử lý. Nhưng khi bộ máy bảo vệ kỳ thi lại tham gia hoặc dung túng sai phạm, quy trình tại điểm thi đã mất tính liêm chính.

Không nhất thiết phải chứng minh từng môn đều bị can thiệp mới đặt vấn đề hủy kết quả. Điều xã hội có quyền đòi hỏi là Bộ Giáo dục và Đào tạo phải trả lời rõ: còn đủ căn cứ để bảo chứng toàn bộ kết quả tại điểm thi là trung thực, khách quan và đúng quy chế hay không?

Bộ tổ chức thi lại vì không thể bảo chứng một kết quả được tạo ra tại điểm thi mà quy trình tổ chức đã bị phá vỡ nghiêm trọng. Những kết quả ấy không thể dùng để công nhận tốt nghiệp và xét tuyển đại học, bởi chúng ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của thí sinh cả nước.

Thi lại không phải là kết tội tập thể.

Sự băn khoăn về quyết định này là dễ hiểu. Nhưng cần phân biệt: hủy kết quả là xử lý giá trị của một kỳ thi đã mất độ tin cậy; kỷ luật thí sinh là xử lý trách nhiệm cá nhân trên cơ sở hành vi và chứng cứ.

Cho thi lại không có nghĩa mặc nhiên coi tất cả thí sinh đều gian lận, hoặc đều trong sạch. Những em không tham gia vi phạm không bị kỷ luật, không bị gắn nhãn và phải được bảo vệ danh dự, quyền lợi. Các em thi lại để có kết quả hợp pháp, được Bộ Giáo dục và Đào tạo bảo chứng.

Quy chế thi tốt nghiệp THPT năm 2026 yêu cầu kết quả kỳ thi phải đủ độ tin cậy, trung thực để xét công nhận tốt nghiệp và phục vụ tuyển sinh; đồng thời giao Bộ quyết định phương án xử lý các trường hợp đặc biệt, tình huống bất thường. Sai phạm có tính tập thể tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang chính là một tình huống như vậy. Do đó, hủy kết quả là biện pháp cần thiết để khôi phục giá trị pháp lý và độ tin cậy của kết quả.

Năm 2015, Tòa án Tối cao Ấn Độ từng hủy kỳ thi tuyển sinh y khoa AIPMT và yêu cầu hơn 600.000 thí sinh thi lại sau khi phát hiện đường dây rò rỉ đáp án có tổ chức. Tòa cho rằng không thể chắc chắn đã phát hiện hết người hưởng lợi.

Công bằng đôi khi buộc người không có lỗi phải chấp nhận thi lại. Sự bất tiện ấy vẫn ít bất công hơn việc để những điểm số không đáng tin cậy tiếp tục quyết định cơ hội của người khác.

Thi lại không xóa trách nhiệm người vi phạm.

Nếu sau này, quá trình điều tra phát hiện thí sinh nhận, sử dụng đáp án, thông đồng hoặc che giấu sai phạm, người đó vẫn phải bị xử lý theo Quy chế thi và pháp luật. Kết quả thi lại không thể xóa trách nhiệm đối với hành vi gian lận trước đó.

Nghiêm minh không phải là trừng phạt thật nhiều người, mà là xử lý đúng hành vi, đúng người và đúng mức độ.

Mỗi kỳ thi là phép thử về kiến thức, đồng thời cũng là phép thử về nhân cách: sự trung thực của thí sinh, bản lĩnh nghề nghiệp của giám thị, trách nhiệm giữ bí mật của người ra đề và sự liêm chính của người lãnh đạo, nhất là trước quan hệ thân quen hay sức ép quyền lực.

Một thí sinh gian lận có thể lấy mất cơ hội của người khác. Cán bộ tổ chức thi gian lận có thể phá hỏng niềm tin vào cả hệ thống. Lòng tự trọng bắt đầu từ việc không nhận thứ không thuộc về mình. Một điểm số gian lận có thể giúp vượt qua một cánh cửa, nhưng không tạo ra năng lực thật và còn để lại món nợ vĩnh viễn về danh dự.

Vụ việc Tuyên Quang phức tạp, phương án nào cũng có cái giá phải trả. Nhưng đây có lẽ là giải pháp đỡ tổn hại nhất tới sự nghiêm minh của pháp luật, tới tính công bằng với thí sinh cả nước và quyền lợi của những em không tham gia gian lận.

Cuối cùng, dư luận sẽ vẫn chờ vào cam kết rằng đây không phải là điểm kết thúc của vụ án. Những thí sinh gian lận phải chịu sự trừng phạt tương xứng, dù muộn. Bộ Giáo dục và Đào tạo, UBND tỉnh Tuyên Quang cũng cần công khai nhận trách nhiệm, khắc phục hậu quả, bảo vệ thí sinh trung thực và tăng cường kỷ cương trong tổ chức thi.

Kỳ thi có thể tổ chức lại, điểm số có thể xác lập lại không có nghĩa là niềm tin đã lấy lại được.

Hoàng Ngọc Vinh