Quay mặt ra sông Hồng

Ngày 11/9/2024, giữa lúc cơn lũ do bão Yagi lên mức đỉnh, nhìn cảnh nước dâng ngập các khu dân cư ngoài đê, tôi viết bài báo “Sông Hồng nước lên to”.

Bài viết có đoạn: "Hà Nội, theo đúng tên, là thành phố ở trong sông. Ông cha ta đã xây dựng một thành phố mở lòng ra với con sông. Hà Nội dựa vào con sông mà phát triển thành trung tâm giao lưu của cả vùng châu thổ. Con cháu nay lại quay lưng với dòng sông, lấn chiếm tranh chấp với sông từng mét đất".

Sau đó, trên truyền thông, các cụm từ quay mặt về sông Hồng và quay lưng với dòng sông xuất hiện thường xuyên hơn.

Hiện nay, từ thịnh hành về chủ đề này là quay mặt về sông, theo chủ trương dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng vừa công bố. Tuy nhiên "quay lưng" hay "quay mặt" không chỉ đơn thuần là hướng của những ngôi nhà, mà là cách chúng ta hiểu và sống với dòng sông.

Chúng ta liệu đã hiểu hết sông Hồng?

Theo sách Đại Nam nhất thống chí, thời Bắc thuộc sông Hồng có tên là sông Lương hay Phú Lương. Đến thời kỳ độc lập, sông mang tên Nhĩ Hà, do đoạn chảy qua kinh thành Thăng Long uốn khúc như cái tai. Nhĩ tiếng Hán nghĩa là tai. Chữ Nhĩ trong tên sông còn có "bộ ngọc", chỉ vật trang sức đeo tai.

Đến đời Lê năm 1490, Bản đồ Hồng Đức ghi rõ tên sông chảy qua kinh thành là Nhĩ Hà. Thời cận đại, vào năm 1831, trên Hoài Đức phủ toàn đồ - vẽ Hà Nội bằng nguyên tắc họa đồ phương Tây, trước thời điểm vua Minh Mạng cho nhập phủ Hoài Đức với trấn Sơn Nam để đặt thành tỉnh Hà Nội - sông Hồng cũng được ghi là Nhĩ Hà.

Tuy nhiên, dân gian hay đọc chệch chữ Nhĩ thành Nhị, rồi tự giải thích Nhị Hà là hai con sông, do về đến Hà Nội sông có bãi nổi ở giữa chia dòng làm hai.

Vậy sông được gọi là "sông Hồng" từ khi nào?

Năm 2015, Thư viện Quốc gia Pháp quốc công bố lên Internet tất cả tư liệu bản đồ Hà Nội xưa, nhờ đó những người yêu thích lịch sử có thể dễ dàng tra cứu.

Một trong những tấm bản đồ cổ nhất về Hà Nội là bản đồ Hà Nội năm 1873 của nhà địa lý người Pháp Frederic Romanet du Caillaud. Trên bản đồ này, tên sông ghi là Fleuve Rouge, tức là "sông Đỏ", do ấn tượng dòng sông đỏ ngầu phù sa.

Từ đó tất cả bản đồ do người Pháp vẽ sau đều thống nhất gọi tên sông là Fleuve Rouge, còn tên bản địa thì ghi là Nhĩ Hà bằng tiếng Hán hoặc chữ Quốc ngữ.

Có tấm bản đồ Hà Nội 1891 thì ghi tên sông là "sông KOI ou Fleuve Rouge" với ý muốn ghi nhận cả cách gọi dân gian là "sông Cái". Bản đồ Hà Nội 1929 ghi song ngữ: Nhĩ Hà và Fleuve Rouge.

Sau năm 1945 tất cả địa danh bằng tiếng Pháp đều được Việt hóa, từ "Fleuve Rouge" được dịch là "sông Hồng" và trở thành tên gọi chính thức đến bây giờ. Một điều thú vị là từ "sông Hồng" có khi lại được Hán hóa, thành "Hồng Hà", khiến nhiều người tưởng tên sông Hồng có từ xưa lắm.

Các đô thị cổ nằm cạnh dòng sông đều hướng ra sông vì dòng sông là đường giao thông huyết mạch. Hà Nội xưa cũng vậy, tấp nập thuyền bè. Hàng cồng kềnh như gỗ, tre nứa, thì bốc ngay ở bờ sông; còn hàng hóa khác theo dòng Tô Lịch đi vào tận chợ trong phố, chợ Cầu Đông, rồi sau này là chợ Đồng Xuân.

Hà Nội nay còn một con phố là chứng tích cho một thời gắn chặt với sông nước: phố Hàng Buồm. Phố xưa là nơi bán và sửa chữa các cánh buồm, cho thuyền chạy bằng sức gió, thuyền buồm. Phố Hàng Buồm nay không còn bán buồm nữa nhưng là dấu tích cho thấy Hà Nội một thời quay mặt ra sông.

Sau khi Pháp xâm chiếm Việt Nam, tàu hơi nước thay dần cho thuyền buồm. Năm 1909, nhà tư sản dân tộc Bạch Thái Bưởi bắt đầu kinh doanh vận tải đường sông, cạnh tranh với các chủ tàu người Pháp và người Hoa trên các tuyến Hà Nội - Nam Định. Dần dần ông thâu tóm các hãng tàu khác trở thành "chúa sông Bắc Kỳ" có tàu chạy trên tất cả tuyến sông miền Bắc.

Đến tận những năm 1970, tôi vẫn thường cùng bố đi xuống Thái Bình thăm cô tôi. Cô là con gái Hà Nội, ra trường về dạy ở đó. Đi Thái Bình bằng tàu thủy là tiện nhất, rộng rãi mát mẻ, không phải chen chúc rồi chờ qua phà như đi bằng ôtô. Bến tàu thủy của Hà Nội ở cảng Phà Đen, từ đây có tàu tỏa đi khắp nơi.

Sau này ngành vận tải đường sông dần mai một, nhường chỗ cho vận tải đường thủy và đường sắt. Vì thế, Hà Nội từ từ quay lưng lại với sông Hồng.

Vận tải đường sông bị mai một còn do thủy văn luồng lạch của sông Hồng rất thất thường. Chỉ tính mấy chục năm gần đây, mùa khô có khi mực nước cạn kiệt chỉ còn 1 m (2007), đến mùa lũ có khi cao đến 11,24 m (2024).

Thủy văn sông Hồng ở phía nội thành Hà Nội còn phức tạp do hành động bồi đắp cơi nới của con người. Hà Nội đắp kè phía trên chặn dòng chảy, chỗ Phú Thượng, làm cạn dần nhánh sông bên phía nội thành. Chỗ kè đá ấy bây giờ thành một vườn hoa tự phát khá nổi tiếng, vườn hoa Bãi đá Sông Hồng. Năm 2013, người ta còn xây kè hẳn giữa dòng sông chỗ đầu bãi nổi Nhật Tân để nắn sông Hồng cho chảy sang phía Đông Anh.

Kết quả là luồng sông bên phía Hoàn Kiếm, khi xưa là luồng sông chính, nay bị bồi lấp thành một bãi nông, chỉ năm nào nước lên cao lắm thì mới có chút nước chảy. Nhà cao tầng được thể xây lấn ra sát mép sông xưa.

Sông Hồng có thể còn rất nhiều điều mà người Hà Nội chưa biết hết. Mọi kế hoạch khai thác dòng sông, vì thế, đều cần tính toán kỹ.

Muốn Hà Nội một lần nữa quay mặt ra sông Hồng, trong rất nhiều mục tiêu được đặt ra, một điều rất quan trọng: khôi phục chức năng thiết yếu của một dòng sông là thoát lũ. Cần thanh thải tất cả công trình cản trở dòng chảy, bãi sông chỉ nên là vườn cây, bãi cỏ, đường đi dạo, có thể ngập nước khi lũ về. Bãi sông sẽ đóng vai trò công viên xanh, là khoảng thở cho thành phố.

Ngoài ra, có thể cần những nghiên cứu công phu, khoa học về khả năng khôi phục và tận dụng giá trị vận tải đường thủy của con sông.

Đấy mới là ý nghĩa thiết thực của việc Hà Nội quay mặt ra sông Hồng, chứ không phải để xây những cái nhà quay mặt ra sông.

Quan Thế Dân