Mảnh đạn chưa từng được lấy ra

Cha tôi qua đời khi cơ thể vẫn còn những mảnh đạn mà bác sĩ không dám lấy ra.

Những mảnh thép nhỏ nằm sâu trong xương, trong cơ, theo ông qua từng mùa gặt, từng buổi chiều ngồi kể chuyện cũ cho tụi trẻ con chúng tôi, hay những cơn đau khi trái gió trở trời. Bác sĩ nói nếu mổ lấy ra, ông không đủ sức chịu đựng. Thế là chúng ở lại, như những vật chứng chiến tranh.

Cha tôi từng chiến đấu ở Thành cổ Quảng Trị, hai lần bị thương. Lần đầu, sau khi điều trị tạm ổn, ông xung phong trở lại chiến trường. Lần thứ hai, ngoài cái chân trái bị gãy, ông còn bị nhiều mảnh đạn găm vào người, nằm điều trị ở bệnh xá chiến trường chờ chuyển về hậu phương. Nhưng trong thời gian điều trị, bệnh xá trúng bom, thân thể ông bị sức ép và nhận thêm nhiều mảnh bom nhỏ.

Cũng trong những ngày điều trị, cha tôi nhận được tin báo tử của em trai. Chú tôi học xong phổ thông, được cử sang Liên Xô học về tên lửa. Từ Liên Xô trở về, chú ra thẳng chiến trường. Không lâu sau, trận địa tên lửa của đơn vị chú bị đánh trúng. Cả khẩu đội hy sinh. Chú còn rất trẻ.

Cha tôi lần theo lời kể của các bác sĩ, y tá, những người cứu thương và các đồng đội, dò từng thông tin nhỏ về địa danh, vị trí để xác định nơi em mình nằm xuống và ghi chép lại. Nhờ những thông tin này, về sau, gia đình đưa được chú về quê. Từ đó, mỗi mùa giỗ, bà nội tôi và các con cháu không còn phải thắp hương trước một khoảng không vô định. Có lần tôi nhìn cha rất lâu khi ông ngồi trước bàn thờ chú. Ông không khóc, chỉ lặng im. Sự im lặng còn nặng hơn nước mắt.

Nhà tôi vẫn được coi là may mắn hơn nhiều gia đình khác. Theo Ban Chỉ đạo quốc gia 515, cả nước hiện vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, hơn 300.000 hài cốt đã quy tập nhưng chưa xác định được danh tính.

Đầu tháng 7 này, lực lượng quy tập triển khai tìm kiếm hài cốt liệt sĩ hy sinh trong Tết Mậu Thân 1968 tại Công viên Lê Thị Riêng, TP HCM - nơi từng là Nghĩa trang Đô Thành. Chỉ trong hơn một tuần, hơn 49 bộ hài cốt cùng một mộ tập thể đã được tìm thấy. Trong số di vật, một tờ giấy còn đọc được vài dòng chữ đã giúp xác định danh tính liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, Tiểu đội phó Tiểu đoàn 1 Long An, sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất.

Cha tôi thường nói, trong chiến tranh, có hai thứ không bao giờ được bỏ lại, là vũ khí và đồng đội. Chiến tranh kết thúc vào ngày tiếng súng ngừng nổ. Nhưng nỗi đau chỉ dịu bớt khi người đã khuất được gọi đúng tên và trở về với gia đình. Chính vì thế, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ chưa bao giờ chỉ là một nhiệm vụ hành chính. Đó là hành trình trả lại danh tính, trả lại ký ức cho mỗi gia đình Việt Nam. Từ tháng 3/2026, cả nước triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm", đặt mục tiêu lấy mẫu sinh phẩm cho toàn bộ khoảng 230.000 ngôi mộ chưa rõ thông tin và giám định hàng chục nghìn mẫu ADN, hoàn thành trước dịp 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, 27/7/2027.

Nhưng khoa học cũng có giới hạn. ADN không thể nói cho các nhà tìm kiếm biết phải đào ở đâu. Có những ngôi mộ chỉ được tìm thấy vì một cựu chiến binh ngoài tám mươi tuổi bỗng nhớ ra một khúc cua trên đường hành quân. Có nơi chỉ lộ diện vì một người dân kể lại rằng, thời nhỏ từng thấy bộ đội chôn cất đồng đội dưới một gốc cây.

Thời gian xóa dấu vết chiến tranh nhanh hơn trí nhớ con người. Những cánh rừng mọc lại, những làng mạc được xây, những hố bom bị lấp, những dấu tích cuối cùng rồi cũng biến mất. Mọi dấu vết ký hiệu về nơi các chiến sĩ nằm xuống trở nên khó xác định hơn.

Nhưng ngày nay, điều kiện kinh tế và kỹ thuật đã tốt hơn rất nhiều, điều mà các đội quy tập cần nhất chính là ký ức: một lời kể của cựu chiến binh, một trang nhật ký cũ, một tấm sơ đồ vẽ tay, hay dấu vết một hố bom, một gốc cây, một bờ suối từng có người lính nằm xuống, đều có thể trở thành thông tin quý giá để đưa được chiến sĩ về với người thân.

Nếu bạn từng là người lính. Nếu cha, mẹ hay ông bà của bạn từng kể về một trận đánh, một nơi chôn cất đồng đội, một ngọn đồi nơi có người đã nằm lại. Nếu trong ngăn tủ gia đình vẫn còn một cuốn sổ tay cũ, một tấm bản đồ hành quân, hay chỉ một ký ức tưởng như rất nhỏ - xin đừng nghĩ rằng nó không còn giá trị. Hãy mở nó ra và tìm xem. Biết đâu, chỉ một địa danh được nhớ lại, một câu chuyện được kể trong bữa cơm gia đình, lại là mảnh ghép cuối cùng mà các lực lượng quy tập đang tìm kiếm suốt bao năm qua.

Lịch sử được viết bằng những sự kiện lớn, và cũng được giữ gìn bằng những ký ức rất nhỏ của những con người bình thường.

Vũ Ngọc Bảo