Khi giấc mơ trở thành món hàng

Người tiêu dùng không chỉ mất tiền vì những hợp đồng bất lợi. Điều đáng lo hơn là ngày càng nhiều người sẵn sàng trả giá bằng những khoản tiền rất thật để mua những lời hứa về tương lai chưa từng được kiểm chứng

Công an TP Hà Nội vừa khởi tố 187 bị can trong 21 vụ án liên quan hoạt động mua bán thẻ sở hữu kỳ nghỉ tại 23 công ty, với cáo buộc chiếm đoạt hơn 181 tỉ đồng của khoảng 500 bị hại. Con số này gây choáng váng không chỉ bởi quy mô thiệt hại mà còn vì nó cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: ngày càng nhiều người tiêu dùng trở thành khách hàng của những "giấc mơ được đóng gói để bán".

Bán những thứ chưa tồn tại

Đằng sau các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ, những lời quảng cáo về lợi nhuận hấp dẫn hay những cam kết đổi đời thần tốc là một cơ chế vận hành quen thuộc: đánh vào khát vọng, nỗi lo và niềm hy vọng của con người.

Nhìn bề ngoài, mô hình sở hữu kỳ nghỉ là một sản phẩm dịch vụ trong lĩnh vực du lịch. Nhưng điều khách hàng thực sự bỏ tiền ra mua nhiều khi không phải là một căn phòng nghỉ dưỡng cụ thể hay một kỳ nghỉ hiện hữu. Thứ họ mua là một cuộc sống khác, như họ hình dung. Đó là những buổi giới thiệu được tổ chức trong không gian sang trọng, những hình ảnh về bãi biển xanh ngắt, khu nghỉ dưỡng đẳng cấp, những lời hứa về đặc quyền dành riêng cho khách hàng VIP. Tất cả tạo nên cảm giác rằng chỉ cần đặt bút ký hợp đồng, một tương lai tốt đẹp hơn đang chờ phía trước.

Không chỉ trong lĩnh vực du lịch - nghỉ dưỡng, ngày càng nhiều sản phẩm và dịch vụ cũng được quảng bá bằng những viễn cảnh hấp dẫn về tương lai. Đó là các khóa học làm giàu hoặc đầu tư tài chính. Những lời quảng cáo "đổi đời sau một đêm", "tự do tài chính tuổi 30, 60" thu hút hàng ngàn người tham gia.

Bên cạnh đó là thực phẩm chức năng và các gói chăm sóc sức khỏe cao cấp. Điểm chung của các sản phẩm này là người mua rất khó kiểm chứng giá trị thật tại thời điểm họ bỏ tiền. Khách hàng không mua thứ đang có trước mắt mà mua niềm tin rằng điều được hứa hẹn sẽ xuất hiện trong tương lai. Chính khoảng cách giữa hiện tại với tương lai ấy trở thành mảnh đất màu mỡ cho những hành vi gian dối nảy sinh.

Chắc chắn không ai tự nguyện bước vào một cái bẫy nếu họ biết đó là cái bẫy. Những nạn nhân trong các vụ việc vừa qua không phải vì quá tham lam hay quá nhẹ dạ. Phần lớn họ chỉ đang cố gắng tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn cho bản thân và gia đình.

Người trẻ lo ngại tụt lại phía sau trong cuộc cạnh tranh khốc liệt của xã hội. Họ mong muốn thành công nhanh hơn, kiếm được nhiều tiền hơn, khẳng định giá trị bản thân sớm hơn. Vì vậy, những lời mời gọi về con đường làm giàu thần tốc dễ dàng trở nên hấp dẫn.

Người trung niên lại mang những nỗi lo khác. Họ muốn bảo vệ sức khỏe, tích lũy cho tuổi già, chăm lo cho gia đình. Những gói đầu tư, bảo hiểm, chăm sóc sức khỏe hay nghỉ dưỡng dài hạn được giới thiệu như lời giải cho những nỗi bất an ấy.

Người cao tuổi thì lo bệnh tật, trở thành gánh nặng cho con cháu. Chỉ cần ai đó đưa ra một sản phẩm hứa hẹn giúp sống khỏe hơn, sống lâu hơn, tận hưởng tuổi già trọn vẹn hơn, họ rất dễ bị thuyết phục.

Nhiều tổ chức, cá nhân đã lợi dụng chính những nhu cầu ấy để biến nỗi lo và khát vọng của con người thành công cụ kiếm tiền. Thứ họ bán không còn là sản phẩm hay dịch vụ nữa, mà là cảm xúc.

Các bị can trong vụ án “sở hữu kỳ nghỉ” do Công an TP Hà Nội triệt phá. (Ảnh: Công an cung cấp)

Kiểm chứng giá trị thực và tính pháp lý

Theo luật sư Trương Văn Tuấn, Trưởng Văn phòng Luật sư Trạng Sài Gòn, nhiều hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ hay các sản phẩm tương tự đã đánh trúng tâm lý mua "kỳ vọng" của khách hàng, cài cắm những điều khoản bất lợi, đẩy phần lớn rủi ro về phía người mua khi tranh chấp phát sinh.

Thực tế cho thấy rất nhiều người chỉ chú ý đến những gì được nhân viên tư vấn trình bày mà ít quan tâm đến các điều khoản pháp lý trong hợp đồng. Những lời hứa về lợi nhuận, khả năng chuyển nhượng, quyền lợi đặc biệt hay cam kết hỗ trợ thường được nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong quá trình tư vấn. Thế nhưng, khi xảy ra tranh chấp, thứ được pháp luật công nhận lại là những gì được thể hiện bằng văn bản. Khoảng cách giữa lời quảng cáo và nội dung hợp đồng chính là nơi người tiêu dùng dễ gặp rủi ro nhất.

Vì vậy, theo luật sư Trương Văn Tuấn, nguyên tắc quan trọng đầu tiên là không ký hợp đồng trong trạng thái cảm xúc bị dẫn dắt. Người dân cần dành thời gian đọc kỹ tài liệu, mang hợp đồng về nhà nghiên cứu và tham khảo ý kiến chuyên gia khi cần thiết.

Nguyên tắc thứ hai là mọi cam kết phải được thể hiện bằng văn bản. Những lời hứa miệng dù hấp dẫn đến đâu cũng không có giá trị khi tranh chấp xảy ra. Cuối cùng là phải kiểm chứng giá trị thực và tính pháp lý của sản phẩm trước khi quyết định bỏ tiền mua.

Ở góc độ rộng hơn, luật sư Nguyễn Trung Hiếu, Giám đốc Công ty Luật Chân Thiện Mỹ, cho rằng việc Công an TP Hà Nội khởi tố 187 bị can thể hiện sự quyết liệt của cơ quan chức năng khi xử lý các hành vi vi phạm. Tuy nhiên, xử lý hình sự chỉ là "hàng rào pháp lý cuối cùng" của nhà nước. Bảo vệ người tiêu dùng một cách hiệu quả còn ở việc trang bị cho họ kiến thức và kỹ năng để nhận diện khoảng cách giữa những lời hứa trong quảng cáo, hợp đồng với giá trị thực mà sản phẩm, dịch vụ thực sự mang lại.

"Trước khi quyết định giao kết hợp đồng hoặc thanh toán, người tiêu dùng cần kiểm tra đầy đủ tình trạng pháp lý của sản phẩm, dịch vụ, cũng như các cơ chế bảo đảm thực hiện cam kết của doanh nghiệp. Người tiêu dùng chỉ nên tham gia khi có cơ sở pháp lý rõ ràng, cơ chế quản lý minh bạch và sự giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định pháp luật" - luật sư Nguyễn Trung Hiếu khuyến cáo.