Mỹ - Iran ký thỏa thuận sơ bộ

Lãnh đạo Mỹ và Iran hôm 17-6 đã ký thỏa thuận, theo đó kêu gọi chấm dứt vĩnh viễn các hành động thù địch và khởi động giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm đạt được một thỏa thuận cuối cùng về tương lai chương trình hạt nhân của Iran. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết thỏa thuận sơ bộ này có hiệu lực ngay sau khi được ký kết. Pakistan là bên đóng vai trò trung gian hòa giải cho thỏa thuận này.

Nhà Trắng trước đó dự kiến tổ chức lễ ký chính thức tại Thụy Sĩ ngày 19-6 nhưng kế hoạch hiện trở nên không chắc chắn khi xuất hiện những thông tin trái chiều từ Mỹ, Iran và Pakistan. Trong khi đó, Bộ Ngoại giao Thụy Sĩ cho biết các cuộc đàm phán ban đầu giữa Mỹ và Iran vẫn dự kiến diễn ra tại khu nghỉ dưỡng Bürgenstock ngày 19-6.

Phần lớn nội dung trong thỏa thuận sẽ đưa tình hình trở lại trạng thái trước khi xung đột, bao gồm chấm dứt các hành động thù địch, nối lại đàm phán giữa Mỹ và Iran về chương trình hạt nhân của Tehran, đồng thời mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải sống còn đối với hoạt động vận chuyển dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu.

Eo biển Hormuz sẽ được mở cửa và miễn mọi loại phí trong vòng 2 tháng, song không loại trừ khả năng áp dụng phí trở lại trong tương lai. Đổi lại, Mỹ sẽ tiến hành dỡ bỏ một phần, nhưng không xóa bỏ hoàn toàn, các lệnh trừng phạt diện rộng đang áp đặt đối với Iran.

Tàu thuyền neo đậu ở vịnh Oman, dọc theo các tuyến đường vận chuyển nối liền eo biển Hormuz và biển Ả Rập hôm 16-6. Ảnh: AP

Thỏa thuận cũng tái khẳng định cam kết bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của Lebanon trước cuộc tấn công của Israel nhằm vào lực lượng Hezbollah. Đây được xem là một trong những nội dung nhạy cảm nhất của thỏa thuận, bởi Israel khẳng định sẽ tiếp tục các biện pháp tự vệ và duy trì quyền kiểm soát đối với những khu vực rộng lớn tại Lebanon. Trong khi đó, Iran cho rằng Israel phải rút quân theo các điều khoản của thỏa thuận, điều mà Tel Aviv đã bác bỏ.

AP nhận định theo các điều khoản hiện tại, thỏa thuận dường như mang lại cho Iran một số lợi ích ngay từ đầu, trong khi phía Tehran chưa phải đưa ra nhiều nhượng bộ tương xứng. Việc Mỹ ngay lập tức cho phép Iran tự do xuất khẩu dầu mỏ và đề xuất tiến tới dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt được xem là những nhượng bộ đáng kể.

Một nội dung đáng chú ý khác là thỏa thuận yêu cầu Iran pha loãng kho dự trữ uranium làm giàu cao, đổi lại Mỹ sẽ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt chủ chốt. Thỏa thuận cũng kêu gọi Cơ quan Năng lượng Nguyên tử (IAEA) giám sát tiến trình này nhưng không cung cấp thêm chi tiết. Iran lâu nay khẳng định chương trình hạt nhân của mình hoàn toàn vì mục đích hòa bình. Theo IAEA, Iran là quốc gia duy nhất làm giàu uranium tới độ tinh khiết 60% mà không sở hữu chương trình vũ khí hạt nhân.

Thỏa thuận cũng cho phép Iran tiếp cận ít nhất 300 tỉ USD để tái thiết đất nước. Tuy nhiên, nguồn tài chính này dường như vẫn phụ thuộc vào tiến triển của các cuộc đàm phán tiếp theo.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết các nước Ả Rập vùng Vịnh sẽ đầu tư khoản tiền này. Tuy nhiên, các quốc gia vùng Vịnh có thể không sẵn sàng hỗ trợ Iran sau khi những cuộc tấn công của Tehran trong giai đoạn xung đột đã phá hủy các cơ sở dầu khí và nhiều mục tiêu khác trên lãnh thổ của họ. Tổng thống Donald Trump cũng nhấn mạnh Mỹ sẽ không đóng góp vào khoản tiền tái thiết này, đồng thời cho rằng việc có đầu tư hay không là quyết định của các nước khác.

Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran từ ngày 28-2, một phần nhằm ngăn chặn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Suốt cuộc xung đột, Tổng thống Donald Trump đã nêu ra nhiều mục tiêu khác nhau, trong đó có cam kết chấm dứt chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, cắt đứt sự hậu thuẫn của Tehran đối với Hezbollah cùng các lực lượng vũ trang ủy nhiệm khác.

Dù thỏa thuận trên hiện chưa đạt được bất kỳ mục tiêu nào nhưng ông Donald Trump vẫn gọi đó là thỏa thuận "rất mạnh mẽ". Nhà lãnh đạo Mỹ cũng để ngỏ khả năng từ bỏ thỏa thuận khi cho rằng đây chỉ là một bản ghi nhớ, Washington có thể nối lại tấn công quân sự nếu không hài lòng với tiến trình thực hiện thỏa thuận.