Những dòng sông kể chuyện Nam Bộ

Từ những hiện vật khảo cổ, tác phẩm mỹ thuật đến các tư liệu khoa học, câu chuyện về sông ngòi được kể bằng nhiều góc nhìn tại trưng bày "Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ", tổ chức ở Bảo tàng Lịch sử TP HCM từ nay đến ngày 17-10.

Tạo nên bản sắc con người Nam Bộ

Gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu được tuyển chọn từ 4 bảo tàng lớn của thành phố - gồm Bảo tàng Lịch sử TP HCM, Bảo tàng TP HCM, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ và Bảo tàng Mỹ thuật TP HCM - đã cùng tái hiện mối quan hệ lâu đời giữa con người với các dòng sông.

Khách tham quan trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” (Ảnh: B.T.C)

Khác với những cuộc trưng bày đơn thuần giới thiệu hiện vật, trưng bày lần này được xây dựng như một câu chuyện xuyên suốt về hành trình của các dòng sông từ quá khứ đến hiện tại. Người xem bắt đầu tiếp cận cuộc trưng bày từ những dấu tích của các cộng đồng cư dân đầu tiên sinh sống dọc các lưu vực sông ngòi Nam Bộ.

Những hiện vật khảo cổ thuộc văn hóa Đồng Nai, văn hóa Óc Eo hay các di vật từ Khu Di tích Giồng Cá Vồ cho thấy từ hàng ngàn năm trước, cư dân đã lựa chọn sống bên những dòng nước. Nơi nào có sông, nơi đó có sự sống, có hoạt động giao thương và sự giao thoa văn hóa.

Từ góc nhìn lịch sử, dòng sông là khởi đầu của quá trình khai phá đất phương Nam. Ở góc độ văn hóa, dòng sông còn là không gian lưu giữ ký ức cộng đồng. Những lễ hội trên sông, tín ngưỡng thờ thủy thần, các sinh hoạt đời thường của cư dân vùng sông nước đã tạo nên diện mạo văn hóa đặc trưng không thể tìm thấy ở bất kỳ vùng miền nào khác.

Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP HCM, nhận định đối với Nam Bộ, dòng sông không chỉ là yếu tố tự nhiên hay địa lý mà còn là cội nguồn của việc cư trú, giao thương, sản xuất, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Từ sông Đồng Nai, sông Sài Gòn đến hệ thống sông Cửu Long cùng mạng lưới kênh rạch dày đặc, tất cả đã góp phần tạo nên một bản sắc Nam Bộ cởi mở, năng động và giàu khả năng thích ứng.

Điều đáng chú ý là câu chuyện ấy không được kể bởi một bảo tàng riêng lẻ. Mỗi đơn vị tham gia mang đến một lát cắt khác nhau về đời sống sông nước Nam Bộ. Nếu Bảo tàng Lịch sử TP HCM cung cấp những chứng tích khảo cổ và lịch sử thì Bảo tàng TP HCM bổ sung các tư liệu về quá trình phát triển đô thị gắn với sông ngòi.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ mang đến góc nhìn về đời sống, lao động và vai trò của người phụ nữ trong các cộng đồng cư dân vùng sông nước. Trong khi đó, Bảo tàng Mỹ thuật TP HCM góp thêm những tác phẩm hội họa, giúp dòng sông hiện lên không chỉ như một thực thể địa lý mà còn là biểu tượng của cảm xúc và ký ức.

Sự kết hợp ấy tạo nên một bức tranh đa chiều về sông nước Nam Bộ, nơi lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và đời sống cùng gặp nhau trong một câu chuyện chung.

Không gian kết nối và đối thoại

Tuy nhiên, những dòng sông từng góp phần hình thành các đô thị và nuôi dưỡng đời sống cư dân Nam Bộ lại đang chịu nhiều sức ép từ chính quá trình phát triển. Ô nhiễm môi trường, chất thải rắn, biến đổi khí hậu và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng đang làm thay đổi diện mạo cũng như sức sống của các dòng chảy.

Từ thực tế đó, trưng bày được xây dựng như một không gian kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp công chúng nhìn lại vai trò của sông ngòi trong lịch sử, đồng thời suy ngẫm về những thách thức và giải pháp cho tương lai.

Trao đổi với phóng viên, ông Etienne Ranaivoson, Tổng Lãnh sự Pháp tại TP HCM, cho rằng các dòng sông là ký ức sống động của những vùng đất. Chúng mang trong mình những câu chuyện của hôm qua nhưng đồng thời cũng chứa đựng những lời hứa hẹn cho tương lai. "Điều quan trọng không chỉ là hiểu rõ các mối đe dọa đang đặt ra đối với sông ngòi, mà còn phải nhìn nhận lại cách con người đang sống cùng các dòng sông như thế nào" - ông nhấn mạnh.

Thông điệp ấy cũng chính là tinh thần dự án "Sống cùng dòng sông" do Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam và Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng. 

Bên cạnh hoạt động văn hóa, dự án còn bao gồm các chương trình nghiên cứu khoa học, quy hoạch đô thị và giáo dục cộng đồng nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững tại những khu vực ven sông.

Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, giá trị lớn nhất của dự án không chỉ là một cuộc trưng bày kéo dài vài tháng, mà còn ở quá trình hợp tác chuyên môn giữa các bảo tàng Việt Nam với các đối tác Pháp. Thông qua các khóa tập huấn và trao đổi nghiệp vụ, đội ngũ cán bộ bảo tàng đã tiếp cận những phương pháp trưng bày mới, tăng cường khả năng kể chuyện bằng hiện vật và kết nối sâu hơn với công chúng.

Trong bối cảnh các bảo tàng đang đẩy mạnh đổi mới nội dung và phương thức tiếp cận công chúng, trưng bày "Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ" cho thấy bảo tàng hiện nay không chỉ thực hiện chức năng lưu giữ di sản mà còn có thể trở thành diễn đàn kết nối cộng đồng, góp phần thúc đẩy đối thoại về những vấn đề đương đại như môi trường, quy hoạch đô thị, phát triển bền vững...