30 minutes ago
2
Khi bắt tay vào công việc, ông khiêm tốn bộc bạch: "Tôi cũng là mù trong bọn mù, điếc trong làng điếc. Nhưng mù phải lần đường, điếc nên dạn súng; cho nên không quản ngại sự khó khăn mà gánh vác lấy công việc nầy. Công việc tuy rất cần nhưng lại không có gì đặc sắc và hứng thú.
Danh từ khoa học - quyển sách đặt nền tảng ban đầu cho danh từ về Toán, Lý, Hóa, Cơ, Thiên văn
Đó cũng là bởi từ khi tôi được may mắn bước chân vào các trường đại học, được tiếp xúc với người trí thức năm châu, tôi đã có lòng tự tin rằng người nước ta không phải vào hạng chót. Về phương diện khoa học, tuy ta xưa nay không sùng trọng, nhưng tinh thần khoa học có sẵn trong óc chúng ta. Chỉ vì thiếu tiếng nói ra nên sự tiến bộ của ta chậm chạp, cách lý luận của ta mập mờ".
Để khắc phục nhược điểm này, ông đề ra nguyên tắc như sau:
1. Mỗi ý phải có một danh từ để gọi.
2. Danh từ ấy phải riêng về ý ấy.
3. Một ý đừng có nhiều danh từ.
4. Danh từ phải làm cho dễ nhớ đến ý.
5. Danh từ trong các môn phải thành một toàn thể duy nhất và liên lạc.
6. Danh từ phải gọn.
7. Danh từ phải có âm hưởng Việt Nam.
8. Danh từ phải đặt theo lối đặt các tiếng thường và phải có tính cách quốc gia.
Ông tâm tình: "Tập Danh từ khoa học này, mục đích là để người giảng với người nghe có một ngôn ngữ tương đồng khi bàn về khoa học". Kể lại quá trình thực hiện công trình này, ông cho biết nhiều chi tiết thú vị, chẳng hạn:
"Chữ zéro là số chỉ sự không có. Vì toán học ta chưa cần đến ý ấy nên tiếng thông thường ta không có. Nay dùng tiếng gì. Nên phiên âm chăng? Những người đã học toán bằng Pháp văn thì có lẽ nghe tiếng phiên âm dê rô là hiểu ngay. Nhưng đối với một người chưa học thì đó là một thứ tiếng lạ chỉ một ý rất quen. Vậy nên tôi dùng chữ số không. Nó đủ nghĩa, dễ nhớ, đọc lên đoán được nghĩa" (tr.XXVIII).
"Précipiter về hóa học là nói lúc ta rót một chất nước trong vào một chất nước trong khác, tự nhiên ta thấy một chất đặc hiện ra tua tủa và dần dần lắng xuống. Người Tàu dùng hai chữ "trầm điện". Tuy là một hiện tượng rất quen, ta không có danh từ để gọi. Tôi lấy 2 ý: kết thành và tủa ra mà gọi là "kết tủa" (tr.XXXI).
"Nombre positif và nombre négatif, người Trung Hoa theo chữ cổ gọi là chính số và phụ số. Ý chính và phụ không đúng nên tôi đổi là số âm và số dương" (Danh từ khoa học, NXB Trường Thi tái bản năm 1959, tr.XXXII)…
Nối tiếp vai trò tiên phong của Hoàng Xuân Hãn, đến nay đã có nhiều từ điển thuộc lĩnh vực khoa học, ngành nghề được thực hiện. Riêng tại miền Nam, từ năm 1960 đã thành lập Ủy ban Quốc gia soạn thảo danh từ trực thuộc Bộ Giáo dục và Thanh niên. Cả thảy có 26 tiểu ban và đã ấn hành các tập sách như Ngữ vựng Nguyên tử năng (1969), Danh từ Dược học (1973), Danh từ Mỹ thuật (1973)… Về các bộ sách này, nhà nghiên giáo, nhà nghiên cứu Thuần Phong Ngô Văn Phát cho biết:
Bảy môn học nối theo nhau ra mắt:
Nào Lý, Hóa, Dược, Y, Mỹ thuật
Nguyên tử năng, Thực vật chào đời
Gần 6.000 tiếng đã duyệt rồi
Công thảo luận, xao thôi, cân nhắc
Biết bao cuộc luận bàn ngây ngất
Biết bao hồi biện bác hăng say
(Đặc san xuân Danh từ chuyên môn - 1975).
Có thể ghi nhận, đây là những đóng góp quan trọng trong hệ thống giáo dục Việt Nam; và cả sự phát triển, bổ sung vốn từ cho tiếng Việt. Đến nay về các danh từ khoa học, căn bản các tài liệu vẫn sử dụng từ nguồn tiếng Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc... Và hiện nay, sự phát triển của các chuyên ngành khoa học kỹ thuật đã có những tiến bộ vượt bậc, song các tài liệu đã biên soạn vẫn chưa cập nhật đầy đủ và có hệ thống. Sự thể bất cập trên đang dần có chiều hướng thay đổi. Nhiều nhà nghiên cứu, dịch giả đã và đang thực hiện nguyện vọng mà thuở sinh thời, nhà bác học Hoàng Xuân Hãn đã từng kêu gọi sự mạnh dạn, nhiệt tình của trí thức khi chuyển ngữ các danh từ khoa học với tinh thần: "không ngại gì, quý hồ tiếng đặt có âm hưởng Việt Nam và có tính cách Việt Nam là được".
Lời tựa sách của nhà bác học Hoàng Xuân Hãn trong bản in lần 1 (1942), nêu rõ quan điểm về cách biên soạn mà đến nay vẫn chưa lỗi thời
ẢNH: TƯ LIỆU LÊ MINH QUỐC
Trong xu thế phát triển và hội nhập hiện nay, chúng ta du nhập, vay mượn thêm nhiều vốn từ mới của nhiều ngành nghề, lĩnh vực công nghệ mới cũng là lẽ tất nhiên. Tuy nhiên lời dặn dò của Hoàng Xuân Hãn - người đặt nền móng cho danh từ khoa học của nước ta, thiết tưởng vẫn là một gợi ý xác đáng: "Tiếng nào cũng có thể trở thành tiếng khoa học, chỉ có sự cần dùng bó buộc phải phát minh; không một vấn đề nào mà không giảng dạy bằng tiếng Việt Nam được".
Đáng mừng là trải theo năm tháng, những sự đóng góp tích cực theo tiêu chí này đã có. Về phía người đọc, được hưởng các thành quả mới về vốn từ Toán, Lý, Hóa, Cơ, Thiên văn…, hẳn chúng ta tâm đắc với lời dặn dò của một nhân vật trong truyện dài Một đứa con đã khôn ngoan của nhà văn Nguyễn Công Hoan: "Mình không có tài làm cho Quốc văn hay đẹp hơn lên, thì phải có chút khuyến khích những người có công quý hóa ấy vậy".
