Cuộc đấu hỏa lực ở Hormuz khiến triển vọng hòa bình Mỹ - Iran thêm xa vời

Chiến thuật gây sức ép tối đa của ông Trump đang vấp phải sự kháng cự quyết liệt từ Iran, khiến mục tiêu chấm dứt xung đột bằng chiến thắng trở nên xa vời.

Khi Iran khai hỏa loạt tên lửa, drone nhắm vào các tàu chiến Mỹ và tàu thương mại gần eo biển Hormuz, cũng như cơ sở dầu mỏ chiến lược của Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất hôm 4/5 để đáp trả chiến dịch hộ tống "Dự án Tự do" của hải quân Mỹ, Tổng thống Donald Trump đã tìm cách giảm nhẹ mức độ của sự việc.

Ông Trump cho rằng đây chỉ là cuộc "đụng độ nhỏ" không khiến lệnh ngừng bắn từ ngày 8/4 bị phá vỡ và không ra lệnh cho quân đội Mỹ tiến hành các đòn đáp trả quyết liệt hơn. Một ngày sau, trang Axios dẫn nguồn tin quan chức Mỹ cho biết "Nhà Trắng tin rằng họ đang tiến gần tới việc đạt được đồng thuận với Iran" về Bản ghi nhớ 14 điểm, do đặc phái viên Trung Đông Steve Witkoff và con rể của ông Trump, Jared Kushner, soạn thảo.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng ngày 4/5. Ảnh: AP

Thông tin về Bản ghi nhớ này, cùng tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng chiến dịch "Cơn thịnh nộ Kinh hoàng" nhằm vào Iran đã chấm dứt đã thắp kỳ vọng về việc Washington - Tehran sắp đi đến một thỏa thuận hòa bình lâu dài. Niềm tin đó càng được củng cố khi ông Trump thông báo dừng chiến dịch "Dự án Tự do" để tạo điều kiện cho đàm phán với Iran.

"Nếu Iran đồng ý thực hiện những gì đã được thỏa thuận, chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng sẽ chấm dứt và eo biển Hormuz sẽ được mở cửa cho tất cả, gồm cả Iran", ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 6/5.

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ cũng không quên vung lên "cây gậy", khi đe dọa rằng "chiến dịch ném bom sẽ bắt đầu và thật đáng buồn, nó sẽ ở mức độ và cường độ lớn hơn nhiều so với trước đây" nếu Iran không chấp nhận thỏa thuận.

Đến tối 7/5, eo biển Hormuz lại một lần nữa dậy sóng, khi hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) khai hỏa loạt tên lửa chống hạm và drone tự sát nhắm vào ba tàu khu trục của Mỹ đang tìm cách tiến vào eo biển Hormuz. IRGC cáo buộc những tàu này đã tấn công tàu dầu Iran, điều họ cho là "vi phạm lệnh ngừng bắn".

Quân đội Mỹ đã đánh chặn các tên lửa, drone tấn công, đồng thời đáp trả bằng cách nhắm vào các cơ sở quân sự Iran đứng sau vụ tấn công. Hình ảnh trên mạng xã hội cho thấy các đám cháy bùng lên ở thành phố cảng Bandar Abbas ven bờ Hormuz của Iran.

CBS News dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết các xuồng tấn công nhanh Iran đã áp sát đến mức các chiến hạm Mỹ buộc phải khai hỏa pháo hạm, hệ thống phòng thủ tầm cực gần (CIWS) để ngăn chặn.

Đây được coi là cuộc đấu hỏa lực dữ dội nhất giữa lực lượng hai bên trong một tháng qua. Dù vậy, Tổng thống Trump một lần nữa tuyên bố đây chỉ là "cuộc chạm trán nhẹ" và lệnh ngừng bắn vẫn có hiệu lực. Ông cũng tiếp tục cảnh báo lực lượng Mỹ sẽ tiến hành thêm đòn không kích nếu Iran không nhanh chóng ký thỏa thuận.

Steven Erlanger, nhà phân tích chuyên về Iran của NY Times, nhận định các diễn biến trên cho thấy ông Trump dường như vẫn đang cố gắng tìm kiếm một công thức hiệu quả để có thể mang lại một kết thúc nhanh chóng cho bài toán Iran, bằng cách kết hợp giữa áp lực chính trị với những đòn gây sức ép bằng quân sự.

Khi tuyên bố áp lệnh phong tỏa cảng biển Iran từ giữa tháng 4, ông Trump dường như tin rằng áp lực kinh tế và chính trị trong nước sẽ khiến Tehran phải khuất phục và mở cửa eo biển Hormuz. Khi tình hình không cải thiện, ông tìm đến giải pháp quân sự, phát động chiến dịch "Dự án Tự do" để hộ tống tàu thuyền đi qua eo biển, sẵn sàng "tiêu diệt" những mối đe dọa nhắm vào các phương tiện này.

Nhưng khi Iran đáp trả dữ dội và các nước vùng Vịnh phản đối quyết liệt, ông Trump đã thay đổi sách lược, thông báo dừng chiến dịch hộ tống sau một ngày triển khai.

"Cứ mỗi khi áp lực không mang lại kết quả như ý, ông ấy lại tìm kiếm một công cụ gây sức ép mới mà ông tin rằng sẽ mang lại chiến thắng. Ông ấy luôn tin rằng mình chỉ cần siết chặt thêm chút nữa", Ali Vaez, giám đốc chương trình Iran của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nói.

Theo Vaez, ông Trump đã phạm sai lầm khi tin rằng các chiến thuật cứng rắn sẽ khiến Iran đầu hàng, bởi điều đó chưa đánh giá được hết khả năng thích ứng của Tehran.

Tổng thống Trump "không hiểu rằng dù gây áp lực lớn đến đâu, nếu không cho đối phương lối thoát danh dự và một thỏa thuận đôi bên cùng có lợi, mà chỉ muốn buộc họ phải đầu hàng", Mỹ sẽ không bao giờ đạt được thỏa thuận, Vaez nói.

Các chuyên gia không cho rằng thời gian sẽ đứng về phía ông Trump. "Mỹ chắc chắn có thể gây tổn hại thêm cho kinh tế Iran, nhưng Tehran cho thấy họ đã chống chọi được nhiều áp lực hơn bất kỳ nền kinh tế nào khác trong lịch sử", Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran tại Viện Brookings, nói.

Bà cho rằng bên trong giới lãnh đạo Iran dường như không tồn tại các động lực chính trị để thúc đẩy thỏa hiệp. Nếu có gì thay đổi, đó là lập trường của Iran ngày càng cứng rắn hơn, trong khi các chiến thuật của ông Trump vẫn chưa thể mang lại kết quả như kỳ vọng.

Chính phủ Iran luôn tin họ đang nắm thế thượng phong và có thể chịu đựng áp lực kinh tế lâu hơn mức ông Trump có thể kiên nhẫn trước tình trạng giá năng lượng leo thang ở trong nước.

Tàu khu trục USS Rafael Peralta của Mỹ khai hỏa trong một cuộc diễn tập. Ảnh: US Navy

Nhưng ở Mỹ, ông Trump cũng chưa mặn mà với việc nhượng bộ, bất chấp những tổn hại kinh tế do giá năng lượng cao gây ra.

"Tôi không cho rằng lệnh phong tỏa sẽ thành công trong thời gian đủ tốt cho nền kinh tế toàn cầu và cho triển vọng của phe Cộng hòa trong cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ vào tháng 11", bà nói.

Phát biểu với báo giới tại Washington tuần này, ông Trump khẳng định lệnh phong tỏa eo biển Hormuz của Mỹ đang diễn ra "tuyệt vời" và "không ai dám thách thức" nó. Ông cũng nhắc lại tuyên bố rằng "Iran muốn đạt được thỏa thuận" nhưng cáo buộc các nhà lãnh đạo nước này đang "chơi trò mèo vờn chuột" khi vừa đàm phán với ông, vừa phủ nhận điều đó trên truyền hình.

Cuộc xung đột hiện tại là màn đấu trí cân não giữa Iran và Mỹ. Theo Sanam Vakil, chuyên gia của tổ chức nghiên cứu Chatham House ở Anh, hai bên đang có hiểu biết rất hạn chế về nhau và có cách tiếp cận khác nhau trong khi đàm phán, dẫn tới không thấu hiểu ý nhau.

"Tôi nghĩ Tổng thống Trump không thực sự hiểu động lực của người Iran. Họ không đưa ra quyết định dựa trên GDP vì nếu vậy, họ đã ký thỏa thuận từ nhiều năm trước rồi", bà nói.

Ảnh do hãng thông tấn Iran ISNA công bố ngày 4/5 cho thấy tàu kéo mang cờ Iran di chuyển gần một con tàu neo đậu ở khu vực eo biển Hormuz. Ảnh: AFP

Dù cái giá kinh tế mà Iran phải đối mặt là rất lớn, ông Trump dường như đã tính toán sai mức độ nghiêm trọng của nó. Ông cho rằng Iran sắp hết khả năng dự trữ dầu thô vì lệnh phong tỏa cảng biển của Mỹ, buộc Tehran phải đưa ra những nhượng bộ lớn.

"Nếu dầu của họ không được xuất khẩu, toàn bộ hạ tầng dầu khí sẽ sụp đổ", ông Trump nói cuối tháng trước, thêm rằng Iran chỉ còn ba ngày trước khi "thảm họa xảy ra".

Đó rõ ràng là lời nói quá, theo nhà phân tích Erlanger. Các chuyên gia dầu khí tin rằng Iran còn ít nhất vài tuần dự trữ trước khi phải ngừng bơm dầu. Iran, quốc gia từng xuất khẩu khoảng 1,81 triệu thùng dầu mỗi ngày vào tháng 4, có thể cắt giảm sản lượng trong khi tiếp tục tích trữ dầu trên các tàu chở dầu cũ hoặc kho chứa còn trống, đồng thời vận chuyển một phần qua đường bộ và đường sắt tới Pakistan hay Trung Quốc.

Trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Iran từng giảm sản lượng xuống còn khoảng 200.000 thùng mỗi ngày mà không gây tổn hại đáng kể đến hạ tầng dầu khí.

"Iran thậm chí còn chưa tiến sát ngưỡng phải đóng cửa các giếng dầu", Brett Erickson, chuyên gia của công ty tư vấn Obsidian Risk Advisors ở Australia, nhận định.

Erickson thêm rằng các lệnh trừng phạt và phong tỏa có thể tạo ra tác động, nhưng "không có kịch bản khả thi nào cho thấy chúng sẽ mang lại kết quả trong khung thời gian mà ông Trump mong đợi".

Trong quá khứ, các lệnh trừng phạt mạnh tay của Mỹ và quốc tế đối với nền kinh tế và ngành dầu mỏ Iran cuối cùng đã buộc nước này ngồi vào bàn đàm phán. Nhiều năm thảo luận đã dẫn tới thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015, nơi Iran đồng ý hạn chế chương trình làm giàu hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ phần lớn các lệnh trừng phạt.

Iran đã tuân thủ JCPOA, nhưng trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018 và tái áp đặt các lệnh trừng phạt, nhằm buộc Iran đàm phán một thỏa thuận mà ông cho là "tốt hơn". Bất chấp những khó khăn kinh tế nghiêm trọng và việc phải cắt giảm mạnh sản lượng dầu, Iran khi đó không đồng ý với thỏa thuận hạt nhân mới nào như kỳ vọng của ông Trump, theo Erlanger.

Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Iran từ năm 2019 bắt đầu làm giàu uranium vượt ngưỡng quy định trong JCPOA. Kể từ đó, Iran đã sản xuất đủ uranium làm giàu ở mức 60%, gần chạm ngưỡng để có thể chế tạo vũ khí hạt nhân. Kho dự trữ khoảng 440 kg uranium làm giàu cao này được cho là vẫn còn nguyên vẹn, và Iran hiện tuyên bố sẽ không đàm phán thêm về chương trình hạt nhân cho đến khi các hành động thù địch hiện tại chấm dứt và có đảm bảo rằng chúng sẽ không tái diễn.

Chuyên gia Vaez cho rằng Iran muốn thỏa thuận, nhưng các lãnh đạo nước này tin việc đầu hàng trước áp lực sẽ chỉ khiến họ phải gánh chịu thêm sức ép trong tương lai. Do đó, họ muốn kiểm soát eo biển Hormuz và thu phí qua lại để chi trả cho việc tái thiết đất nước.

"Họ không muốn sống sót sau một cuộc chiến đẫm máu để rồi bị mắc kẹt trong nền hòa bình lạnh lẽo", ông nói.

Thanh Tâm (Theo NY Times, AFP, Reuters)