Bảo vật 'Phật lồi' hơn 500 năm ở làng chài ven đầm Thị Nại

Pho tượng bằng đá sa thạch, cao 0,82 m, rộng 0,46 m, đặt tại chùa Linh Sơn, phường Quy Nhơn Đông. Tượng được tạc trong tư thế ngồi thiền, tay trái đặt giữa hai chân, tay phải cầm tràng hạt, gương mặt trầm mặc. Dù trải qua hàng trăm năm, nhiều chi tiết vẫn còn khá nguyên vẹn.

Bảo vật "Phật lồi" đang được lưu giữ tại chùa Linh Sơn. Ảnh: Trần Hóa

Theo các nhà nghiên cứu, đây là tượng thần Shiva của văn hóa Chămpa, có niên đại khoảng thế kỷ XV. Hiện vật mang hình thức độc bản, khác với các tượng Shiva từng phát hiện ở vùng Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Năm 2018, pho tượng được công nhận là bảo vật quốc gia.

Điểm đặc biệt nằm ở mặt sau tượng, nơi khắc 12 dòng chữ Chămpa cổ. Nội dung bia ký xác định đây là tượng thần Shiva – một trong ba vị thần tối cao của Ấn Độ giáo. Văn bia còn nhắc tới vua Nauk Glaun Vijaya, người được ghi nhận từng đánh thắng người Việt và chiếm vương quốc Brah Kanda.

Sau nhiều thế kỷ, các dòng chữ vẫn hiện rõ trên nền đá phủ màu đỏ sẫm. Sư thầy Thích Thị Hòa, trụ trì chùa Linh Sơn, cho biết mỗi dịp Rằm tháng Giêng, nhiều phật tử đến chùa dùng bột châu sa hoặc thần sa xoa lên bia ký rồi đặt giấy lên mặt đá để in lại chữ cổ cầu may mắn, bình an. Tập tục này đã tồn tại từ rất lâu, người dân tin rằng giữ được dấu in sẽ gặp thuận lợi trong cuộc sống và làm ăn.

Tấm bia ký sau lưng tượng Phật lồi có khắc 12 dòng cổ tự Champa. Ảnh: Trần Hóa

Chùa Linh Sơn được xây dựng năm 1913 tại làng chài Hải Giang trên bán đảo Phương Mai, nằm phía đông đầm Thị Nại, sau đó dời về thôn Hội Thành. Qua hơn một thế kỷ và nhiều lần sửa chữa, chùa vẫn giữ nét kiến trúc Phật giáo miền Trung với mái ngói cong, nền cao và không gian hướng biển.

Người dân địa phương quen gọi nơi đây là chùa Phật lồi, gắn với sự tích pho tượng "trồi lên" từ lòng đất. Theo lời kể của các bậc cao niên, nhiều đời trước, một ngư dân trong lúc làm ruộng gần bàu nước đã phát hiện pho tượng nhô lên khỏi mặt đất. Thấy hình dáng giống tượng Phật ngồi thiền, dân làng đưa về lập chùa thờ tự. Từ đó, cái tên "Phật lồi" được truyền miệng đến nay.

Trong cuốn Nước non Bình Định, tác giả Quách Tấn từng nhắc đến ngôi chùa này. Ông mô tả dưới chân núi Hòn Mai có bàu nước ngọt lớn cùng ngôi chùa cổ thờ pho tượng đá xanh lớn bằng người thật, được dân làng phát hiện bên mép bàu.

Pho tượng không chỉ mang giá trị khảo cổ mà còn gắn chặt với đời sống tâm linh của ngư dân Hải Giang. Trước mỗi chuyến ra khơi, nhiều người đến chùa thắp hương cầu biển yên, ghe đầy cá. Với cư dân miền biển, pho tượng là chỗ dựa tinh thần giữa những chuyến đánh bắt đầy rủi ro.

Ông Huỳnh Văn Lưu, 81 tuổi, cho biết từ thời cha ông, người dân đã xem Phật lồi như vị thần bảo hộ làng biển. Nhà nào gặp chuyện không may hay làm ăn thất bát cũng lên chùa cầu khấn. Người đi biển tin rằng được phù hộ thì sóng yên, ghe thuyền trở về an toàn.

Chùa Linh Sơn trở thành điểm tâm linh cho người dân vùng biển. Ảnh: Trần Hóa

Cùng với sự linh thiêng, pho tượng còn gắn với nhiều giai thoại huyền bí. Người già trong làng thường nói vui: "Đố ai đem được tượng Phật lồi ra khỏi làng chài này".

Theo lời kể, khoảng năm 1980 từng có nhóm người từ nơi khác đến định lấy trộm tượng. Tuy nhiên, khi vừa chạm vào, một số người bất ngờ tê cứng chân tay, hoảng loạn bỏ chạy.

Mười chín năm sau, một nhóm săn đồ cổ tiếp tục phá khóa chánh điện để mang tượng đi bán. Nhưng khi khiêng được vài mét, pho tượng bỗng nặng bất thường, nhiều người hợp sức vẫn không thể di chuyển thêm.

Năm 2000, một nhóm thanh niên nghe đồn tượng làm bằng "đồng đen" nên mang búa tới đập phá để bán phế liệu. Sau khi làm vỡ phần đầu, họ phát hiện tượng chỉ là đá xanh nên bỏ đi.

Sáng hôm sau, người dân phát hiện pho tượng nằm bên hông chùa, phần đầu gãy lìa. Sau đó, tượng được đưa trở lại chánh điện và gắn lại bằng xi măng như hiện nay.

Dù bị hư hại, pho tượng vẫn được người dân gìn giữ cẩn thận suốt nhiều năm. Với cư dân miền biển, việc tượng không thể bị mang đi nơi khác là minh chứng cho sự linh thiêng của Phật lồi. Không chỉ là hiện vật quý của văn hóa Chămpa, pho tượng còn gắn với niềm tin, ký ức và hy vọng của nhiều thế hệ ngư dân ven biển miền Trung.

Trần Hóa