Chuẩn bị tuổi già từ tuổi 40, có quá sớm không, đâu là điều phải ưu tiên nhất?

Theo dự thảo, Bộ Y tế đề xuất xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn để trang bị kiến thức, kỹ năng chuẩn bị cho tuổi già đối với người từ tuổi 40 trở lên. Nội dung tập trung vào việc hình thành lối sống lành mạnh, rèn luyện sức khỏe, chăm sóc người cao tuổi tại nhà, đồng thời chuẩn bị về tài chính, lao động và việc làm phù hợp trước khi bước vào giai đoạn cao tuổi.

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, GS.TS Giang Thanh Long, Trường Kinh tế và Quản lý công, Đại học Kinh tế quốc dân, cho rằng tuổi 40 không chỉ là thời điểm phù hợp mà còn là giai đoạn "vàng" để mỗi người chuẩn bị cho một tuổi già khỏe mạnh, chủ động trong bối cảnh Việt Nam đang già hóa dân số với tốc độ rất nhanh.

Vì sao lại là tuổi 40?

Theo GS.TS Giang Thanh Long, thông điệp "chuẩn bị cho tuổi già từ khi còn trẻ" đã được nhiều quốc gia nhắc đến từ lâu, đặc biệt trong các chính sách ứng phó với già hóa dân số.

"Điều khác biệt ở chỗ, tại Việt Nam, trước đây chủ yếu dừng ở khuyến nghị mang tính lý thuyết hoặc nỗ lực của từng cá nhân, còn hiện nay đã trở thành định hướng chính sách với sự vào cuộc của Đảng, Nhà nước và các bộ, ngành", ông nói.

Theo ông, việc đưa nội dung chuẩn bị tuổi già vào chương trình mục tiêu quốc gia thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách, từ ứng phó khi người dân đã già sang đầu tư từ sớm để giảm gánh nặng trong tương lai.

Chuyên gia cho rằng nhóm tuổi 40 không phải được lựa chọn một cách ngẫu nhiên. Ông cho biết năm 2019, nhóm nghiên cứu của ông đã thực hiện một khảo sát đại diện quốc gia với nhóm 30 - 44 tuổi. Đây là nhóm dân số có nghề nghiệp bắt đầu ổn định, thu nhập bình quân tăng nhanh nhất và cũng là giai đoạn đủ điều kiện để nghĩ đến những kế hoạch dài hạn.

"Nếu lấy mốc người cao tuổi từ 60 tuổi thì người từ 30 - 44 tuổi vẫn còn khoảng 16 - 30 năm để chuẩn bị. Đó là khoảng thời gian đủ dài để thay đổi hành vi, tích lũy tài chính, chăm sóc sức khỏe và chuẩn bị cho cuộc sống khi về già", GS.TS Long phân tích.

Kết quả khảo sát này cũng cho thấy nhóm từ 40 - 44 tuổi bắt đầu quan tâm đến tuổi già nhiều hơn rõ rệt so với nhóm trẻ hơn. Đây cũng là thời điểm con người bước vào giai đoạn "chín" của sự nghiệp nhưng đồng thời bắt đầu xuất hiện những thay đổi về sức khỏe.

Nếu được cung cấp thông tin đầy đủ về sức khỏe, việc làm và tài chính, họ sẽ có động lực thay đổi hành vi theo hướng tích cực.

"An sinh kinh tế" phải là ưu tiên số một

Theo GS.TS Long, nếu phải lựa chọn ưu tiên trong chính sách và truyền thông dành cho người từ 40 tuổi thì điều đầu tiên không phải là tập thể dục hay dinh dưỡng, mà là ổn định công ăn việc làm và an sinh tài chính.

"Bây giờ nếu người ta vẫn phải lo từng bữa ăn, thu nhập chưa ổn định thì rất khó nói họ hãy tập thể dục hay chuẩn bị cho tuổi già. 

Những lời khuyên đó sẽ không có nhiều ý nghĩa khi nhu cầu cơ bản chưa được đáp ứng", ông nói.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh AI, tự động hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nhiều lao động trên 40 tuổi có nguy cơ mất việc nếu không được cập nhật kỹ năng. 

Vì vậy, việc chuẩn bị về tài chính, lao động và việc làm phù hợp trước khi bước vào giai đoạn cao tuổi là rất cần thiết.

Để làm được điều này, ông cho rằng Việt Nam cần đẩy mạnh các chính sách thị trường lao động chủ động (Active Labor Market Programs), tức không chờ người lao động thất nghiệp mới hỗ trợ mà phải liên tục giúp họ nâng cao kỹ năng (upskilling), tái đào tạo (reskilling) để thích ứng với sự thay đổi của thị trường.

"Nếu để doanh nghiệp cắt giảm lao động hàng loạt rồi mới tổ chức đào tạo lại thì đã quá muộn. Điều quan trọng là người lao động phải luôn được chuẩn bị để có thể chuyển đổi nghề nghiệp khi cần thiết", ông nói.

Bên cạnh việc làm ổn định, cần thúc đẩy người lao động tham gia bảo hiểm xã hội để tạo nền tảng an sinh lâu dài, có các chế độ bảo vệ cả trong ngắn hạn và dài hạn. Khi về già, họ có lương hưu, giảm gánh nặng phụ thuộc vào con cái.

Song song với an sinh kinh tế là đầu tư cho sức khỏe. Bởi thực tế, dù tích lũy tài chính nhiều đến đâu, một biến cố sức khỏe cũng có thể khiến thành quả của nhiều năm lao động bị tiêu tốn trong thời gian ngắn. 

Vì vậy, chăm sóc sức khỏe càng cần được thực hiện càng sớm càng tốt.

Chính sách chỉ hiệu quả khi người dân thấy mình được hưởng lợi

Chuyên gia cũng nhấn mạnh thành công của một chính sách là phải gắn với những lợi ích thiết thực của người thụ hưởng.

"Không thể chỉ tổ chức các buổi tuyên truyền chung chung rồi kỳ vọng người dân thay đổi. Thay vào đó, cần cung cấp các dịch vụ cụ thể như đào tạo kỹ năng miễn phí hoặc có hỗ trợ tài chính, tư vấn chuyển đổi nghề nghiệp, khám sức khỏe định kỳ, giúp người dân nhận biết nguy cơ bệnh tật và chủ động phòng ngừa.

Người dân sẽ thay đổi khi họ thấy mình thực sự được hỗ trợ. Nếu chỉ kêu gọi hay hô hào thì rất khó tạo ra chuyển biến về hành vi", GS.TS Long bày tỏ.

Theo ông, trong bối cảnh Việt Nam già hóa dân số nhanh, tư duy cũng cần thay đổi từ "chi cho chữa bệnh" sang "đầu tư cho phòng bệnh", đúng như tinh thần của Nghị quyết 72 về chăm sóc sức khỏe nhân dân.

"Chuẩn bị cho tuổi già là một khoản đầu tư. Đầu tư từ sớm sẽ giúp mỗi người khỏe mạnh hơn, chủ động hơn và giảm gánh nặng cho gia đình cũng như xã hội khi bước vào tuổi già", GS.TS Long nhấn mạnh.