AI giúp thay đổi 'ngưỡng phát hiện' bệnh

AI có thể hỗ trợ bác sĩ nhìn thấy các bất thường nhỏ hơn trên hình ảnh y khoa, từ đó tăng khả năng phát hiện bệnh sớm.

Trong nhiều thập kỷ, mỗi bước tiến của chẩn đoán hình ảnh đều giúp bác sĩ quan sát cơ thể ở mức chi tiết hơn. Từ tia X, CT đến MRI, các công nghệ này hỗ trợ phát hiện nhiều thay đổi bên trong cơ thể mà thăm khám thông thường khó nhận biết.

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được đưa vào quy trình đọc và phân tích hình ảnh như một lớp hỗ trợ bổ sung. Công nghệ này có thể rà soát dữ liệu hình ảnh, gợi ý vùng bất thường và giúp bác sĩ có thêm thông tin khi đánh giá nguy cơ bệnh lý. Như tại Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia châu Âu, AI ngày càng được tích hợp vào quy trình đọc hình ảnh như một lớp hỗ trợ bổ sung cho bác sĩ nhằm tăng khả năng phát hiện sớm và giảm nguy cơ bỏ sót các tổn thương nhỏ.

Khi bệnh xuất hiện trước triệu chứng

Theo Hiệp hội Ung thư Mỹ, nhiều loại ung thư có tỷ lệ sống sau 5 năm cao hơn đáng kể nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm. Trong nhiều trường hợp, chỉ vài milimet tổn thương hoặc vài tháng phát hiện sớm cũng có thể tạo ra khác biệt lớn về cơ hội điều trị.

Theo PGS.TS.BS. Nguyễn Hải Anh, nguyên Phó giám đốc Trung tâm Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai, Giám đốc chuyên môn Nura Việt Nam, nhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, tim mạch, đột quỵ hoặc bệnh lối sống có thể diễn tiến âm thầm trong thời gian dài. Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể không có triệu chứng, hoặc chỉ có dấu hiệu mơ hồ như mệt mỏi, ho kéo dài, đau nhẹ, ù tai, sụt cân không rõ nguyên nhân.

Vì vậy, phát hiện sớm không chỉ phụ thuộc vào việc người dân đi khám thường xuyên hay không. Yếu tố quan trọng còn nằm ở danh mục tầm soát, công nghệ được sử dụng và khả năng nhận diện những bất thường nhỏ của phương pháp kiểm tra.

Một khách hàng nữ 56 tuổi có thói quen khám sức khỏe định kỳ hàng năm. Lần khám trước đó khoảng 4 tháng không ghi nhận bất thường đáng kể trong phạm vi danh mục kiểm tra. Khi tầm soát chuyên sâu hơn bằng hệ thống chẩn đoán hình ảnh có AI hỗ trợ, bác sĩ phát hiện tổn thương vú kích thước khoảng 7 mm. Kết quả sinh thiết sau đó xác định ung thư vú.

Báo cáo sức khỏe ghi nhận bất thường vú và khuyến nghị thăm khám chuyên sâu. Ảnh: Nura

PGS Hải Anh cho biết trường hợp này cho thấy một vấn đề thường gặp trong tầm soát. Tổn thương có thể đã hình thành nhưng chưa đủ lớn để gây triệu chứng. Bệnh chỉ được phát hiện khi phương pháp kiểm tra có khả năng nhận diện bất thường ở kích thước nhỏ. Đây là lý do khái niệm "ngưỡng phát hiện" ngày càng được nhắc đến trong y học hiện đại.

Phát hiện sớm có thể thay đổi hướng xử trí

Khả năng nhìn thấy tổn thương nhỏ có ý nghĩa với các bệnh lý tiến triển âm thầm. Với ung thư, tim mạch hoặc nguy cơ đột quỵ, việc phát hiện sớm có thể giúp người bệnh có thêm thời gian thăm khám chuyên sâu, theo dõi hoặc can thiệp phù hợp.

TS.BS Đào Văn Tú, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu lâm sàng, Trưởng khoa Điều trị theo yêu cầu Bệnh viện K cơ sở Quán Sứ, cho biết sự phát triển của CT liều thấp thế hệ mới đang mở thêm khả năng phát hiện sớm một số bệnh lý ngay cả ở người chưa có triệu chứng.

Theo ông, thay vì chờ đến khi có nghi ngờ rõ mới thực hiện chẩn đoán chuyên sâu, xu hướng hiện nay là chủ động tìm kiếm dấu hiệu bất thường khi tổn thương còn nhỏ. Tuy nhiên, kết quả tầm soát cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá trong bối cảnh lâm sàng cụ thể.

Bác sĩ trao đổi kết quả tầm soát với khách hàng. Ảnh: Nura

Tại Việt Nam, Nura triển khai mô hình tầm soát sức khỏe ứng dụng AI của Fujifilm. Theo đơn vị này, hệ thống AI được phát triển từ dữ liệu y khoa quy mô lớn, hỗ trợ bác sĩ phát hiện và phân loại một số bất thường nhỏ trên hình ảnh. Kết quả do AI gợi ý được bác sĩ đối chiếu với tiền sử, triệu chứng và các xét nghiệm liên quan trước khi đưa ra khuyến nghị tiếp theo.

Theo PGS Hải Anh, kinh nghiệm của bác sĩ vẫn giữ vai trò quyết định. AI không thay bác sĩ kết luận bệnh. Công nghệ này chủ yếu hỗ trợ rà soát hình ảnh, khoanh vùng nghi ngờ, so sánh với dữ liệu y khoa lớn và nhắc bác sĩ chú ý đến các dấu hiệu nhỏ có thể bị bỏ qua khi đọc phim.

Ở nhiều nước, AI đã được tích hợp vào một số quy trình chẩn đoán hình ảnh ở phổi, não, tim mạch, tuyến vú và nhiều cơ quan khác. Cách tiếp cận này không nhằm thay thế bác sĩ, mà giúp bổ sung một lớp kiểm tra để giảm nguy cơ bỏ sót bất thường nhỏ.

Nói cách khác, AI không làm bệnh xuất hiện sớm hơn. AI giúp tăng khả năng nhìn thấy những thay đổi mà trước đây khó nhận diện trên hình ảnh y khoa.

Từ phát hiện bệnh đến nhận diện nguy cơ

Sự xuất hiện của AI và dữ liệu lớn cũng làm thay đổi cách nhìn về tầm soát sức khỏe. Trước đây, nhiều người đi khám để trả lời câu hỏi "có bệnh hay chưa". Hiện nay, tầm soát còn hướng đến câu hỏi "có nguy cơ nào cần theo dõi hay không".

Các báo cáo sức khỏe có thể so sánh kết quả giữa các lần khám, giúp bác sĩ theo dõi xu hướng thay đổi của cơ thể. Một bất thường có thể ổn định, cải thiện hoặc tiến triển theo thời gian. Những dữ liệu này giúp bác sĩ đưa ra khuyến nghị về theo dõi, điều chỉnh lối sống hoặc thăm khám chuyên khoa.

Báo cáo sức khỏe so sánh các lần khám, hỗ trợ bác sĩ theo dõi xu hướng thay đổi của cơ thể. Ảnh: Nura

Vì vậy, giá trị của AI trong tầm soát không nằm ở việc thay bác sĩ chẩn đoán. Công nghệ này góp phần hạ "ngưỡng phát hiện", giúp bác sĩ có thêm dữ liệu để nhận diện nguy cơ sớm hơn, nhất là với những bệnh chưa gây triệu chứng rõ.

Văn Hà