Vành đai an ninh của Iran: Thương lượng dưới nòng pháo

Tư lệnh lực lượng tinh nhuệ Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), chuẩn tướng Esmail Qaani, ngày 8-6 tuyên bố thiết lập "vành đai an ninh" mới từ eo biển Hormuz ở vịnh Ba Tư đến eo biển Bab al-Mandeb vào biển Đỏ. 

Tuyên bố được đưa ra ngay sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định lệnh phong tỏa mà hải quân Mỹ áp đặt và thực thi từ tháng 4 với tàu ra vào Iran sẽ tiếp tục được duy trì - cho thấy cả hai phía đều chưa có dấu hiệu nhượng bộ.

Một đợt leo thang mới

IRNA - Hãng thông tấn xã chính thức của Iran - dẫn lời chuẩn tướng Qaani nói các hành động gần đây trong khu vực là minh chứng cho sự phối hợp ngày càng tăng của nhóm mà Tehran gọi là "mặt trận kháng chiến". 

"Hành động kịp thời và mạnh mẽ của Yemen anh hùng cho thấy sự khôn ngoan của mặt trận kháng chiến. Nếu cần thiết, những bên khác cũng sẽ tham gia", ông Qaani nói, đồng thời cảnh báo: "Hành động khiêu khích của chế độ Phục quốc Do Thái và Mỹ trong khu vực sẽ vấp phải phản ứng từ mặt trận kháng chiến thống nhất. Các chiến binh không biên giới đang giám sát các điểm nghẽn quá cảnh".

Phát biểu của ông Qaani được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng khu vực vừa trải qua một đợt leo thang mới. 

Ngày 4-6, Israel ném bom thủ đô Beirut của Lebanon bất chấp lệnh ngừng bắn đang có hiệu lực. Iran đáp trả bằng cách phóng tên lửa vào miền bắc Israel, kéo theo một đợt không kích trả đũa của Israel vào Iran.

Nằm ở trung tâm đợt căng thẳng hiện tại là khu vực trải dài từ eo biển Hormuz vào phía tây bắc Ấn Độ Dương, với điểm nghẽn Bab al-Mandeb vốn đã là điểm nóng từ lâu. 

Bất kỳ tính toán sai lầm nào ở hai eo biển huyết mạch này đã và sẽ tác động lập tức lên thị trường dầu mỏ toàn cầu, phí bảo hiểm, các tuyến vận tải biển và quan hệ giữa các cường quốc. Những tuyên bố mới từ cả hai phía chắc chắn làm phức tạp thêm cuộc xung đột đang bế tắc, bất chấp các thương lượng đang diễn ra ở hậu trường.

Không gian ngoại giao thu hẹp

Các động thái leo thang phản ánh những logic chiến lược khác biệt và khó dung hòa. Washington khăng khăng Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân. 

Tehran nhấn mạnh yêu cầu xác minh, dỡ bỏ lệnh trừng phạt và quyền phát triển năng lượng hạt nhân "hòa bình", đồng thời đòi hỏi một hình thức quyền tài phán nào đó với eo biển Hormuz.

Lằn ranh đỏ của Mỹ - ban đầu chỉ giới hạn ở việc ngăn chặn vũ khí hóa hạt nhân - đã mở rộng đáng kể dưới ảnh hưởng của Israel: không làm giàu uranium trên lãnh thổ Iran, giao nộp kho dự trữ đã làm giàu, kiềm chế phát triển tên lửa, mở hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt hỗ trợ các đối tác khu vực của Tehran.

Từ góc nhìn của Iran, đây không phải là yêu sách đàm phán mà là nỗ lực nhằm tiêu diệt chế độ. Giới lãnh đạo Tehran, vốn đã đầy nghi kỵ sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel hồi cuối tháng 2, càng thấy khó đánh đổi năng lực răn đe khi các nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ đang triển khai ngay trước cửa nhà họ.

Nghịch lý hiện nằm ở chỗ: Mỹ phong tỏa quân sự nhằm cưỡng ép Tehran đi đến thỏa hiệp, nhưng áp lực quá mức dường như chỉ càng củng cố tâm lý kháng cự - tuyên bố mới nhất của chuẩn tướng Qaani là minh chứng rõ ràng. 

Trong khi đó, giới hoạch định chính sách Mỹ đối mặt với áp lực từ trong nước và đồng minh, khiến bất kỳ thỏa hiệp nào cũng trở nên mạo hiểm về mặt chính trị.

Trừ khi Washington và Tehran tách rời đàm phán hạt nhân khỏi các hành động quân sự - vốn thường đi kèm đòi hỏi mang tính cực đại từ cả hai phía - cửa sổ cho một thỏa thuận sẽ tiếp tục thu hẹp. 

Cả hai đều có giới hạn thực tế: Mỹ khó lòng bắt Iran khuất phục hoàn toàn, còn Iran, bất chấp tuyên bố mới nhất, không đủ nguồn lực để thực sự kiểm soát một vùng biển rộng mênh mông. 

Thay vào đó, một trạng thái cân bằng nguy hiểm đang hiện hữu - đủ ổn định để tránh chiến tranh toàn diện, nhưng vẫn đủ bất ổn để đảm bảo căng thẳng không biết bao giờ mới kết thúc.