Ước mơ thất nghiệp của CEO từng là trẻ đánh giày

Cậu bé 8 tuổi vừa nhận kết quả nghi nhiễm HIV ngẩng lên hỏi Đỗ Duy Vị: "Tại sao anh không gặp em sớm hơn?" - Đó là một trong nhiều câu hỏi khiến Co-CEO Blue Dragon day dứt suốt gần hai thập kỷ làm công việc giải cứu trẻ em.

Từng là đứa trẻ đánh giày lang thang, Đỗ Duy Vị bước vào hành trình này với ý định chỉ làm 6 tháng, nhưng rồi ở lại vì một suy nghĩ chưa bao giờ thay đổi: "Nếu không là mình, ai sẽ tin những đứa trẻ đó?"

Trong cuộc trò chuyện với The First Step, Đỗ Duy Vị chia sẻ về những cuộc giải cứu, những lần bất lực trước sinh tử, "vết thương tâm lý" kéo dài nhiều năm và lý do khiến anh vẫn chưa thể rời công việc mà "ước mơ lớn nhất là một ngày không còn phải làm nữa".

- Bước ngoặt nào khiến cuộc đời anh gắn với việc giúp đỡ trẻ đường phố?

- Tôi từng sống lang thang trên đường phố Hà Nội bằng nghề đánh giày. Do nhà nghèo, tôi trốn theo vài đứa bạn lên thành phố. Đứa trẻ 15 tuổi với thân hình còi cọc như 8 tuổi, tôi thường xuyên bị trấn lột, đánh bầm dập khi đi nhầm địa bàn. Cách sinh tồn duy nhất là phải học thuộc mọi ngõ ngách để chui vào. Tôi chơi với những người đánh giày lớn hơn để được bảo vệ, nhưng đổi lại tôi bị sai vặt, phải cho họ vay tiền…

Rồi một ngày, tôi gặp Michael, sau này là founder Blue Dragon. Anh cho tôi một chiếc bánh ChocoPie và mời đến học tiếng Anh miễn phí. Lý trí không cho tôi tin ai dễ dàng. Nhưng dần dần, Michael cho tôi thấy, anh không nhìn những đứa trẻ đường phố là đồ vứt đi, là gánh nặng xã hội mà là đứa trẻ cần được giúp đỡ. Trong khi cả tuần không thay quần áo, chính tôi sợ đến gần người khác thì anh lại chưa từng chê bai tôi.

Có lần Michael nói: "Em rất thông minh. Nếu được học bài bản, cuộc sống của em sẽ rất khác". Chưa ai nói với tôi điều đó. Sống ở đáy xã hội, tôi luôn nghĩ mình là đứa chẳng ra gì. Vì Michael tin, tôi mới dám tin vào bản thân.

Cuộc đời tôi thay đổi nhanh chóng từ đó, tôi học thêm về máy tính, thiết kế web, được giới thiệu việc làm tại nhà hàng, khách sạn 5 sao… Làm được khoảng 5 năm, tôi quay về giúp đỡ Blue Dragon như một cách trả ơn, nhưng định bụng chỉ làm 6 tháng.

- Định làm chỉ 6 tháng, vì sao đến giờ đã là 17 năm, anh vẫn ở lại hành trình này?

- Ban đầu, vì Michael không kiếm được nhân sự, tôi cứ ở lại giúp đỡ. Cho tới một ngày, tôi gặp một em bé.

Em là người dân tộc thiểu số, khoảng 8-9 tuổi, xuống Hà Nội xin việc. Khi gặp tôi, em đã bị xâm hại nhiều lần, sức khỏe rất yếu. Đưa em đi khám, bác sĩ nói em có dấu hiệu mắc HIV. Tôi báo kết quả, em hỏi: "Tại sao anh không gặp em sớm hơn?". Tôi đứng lặng. Đó là khoảnh khắc tôi quyết định quay về hẳn với Blue Dragon. Nhiều ánh mắt cầu cứu của những đứa trẻ khác mà tôi biết lúc đó, làm tôi nhớ lại thời điểm mình từng bế tắc và luôn khao khát có một "ông Bụt" nào đó, Michael xuất hiện. Nếu tôi không tiếp tục, liệu chúng còn bao nhiêu thời gian để không lún quá sâu, ai sẽ là "ông Bụt" của những đứa trẻ này. Khoảnh khắc đó, tôi chấp nhận công việc này đã chọn mình.

- Anh đã đánh đổi gì khi chọn con đường này?

- Làm ở khách sạn, thu nhập tôi khá rủng rỉnh, thậm chí đã để dành được một khoản kha khá. Khi về Blue Dragon, mức lương khởi điểm tôi nhận còn thấp hơn tiền "bo" trong một tháng ở khách sạn. Dù khá khó lý giải, song đến một lúc, mình tự thấy tiền không còn quá ý nghĩa.

Dù vậy, quyết định quay về cũng không hề dễ dàng. Ở môi trường 5 sao, mặc vest, tóc tai bóng bẩy, phục vụ người thành đạt, doanh nhân có tiền. Quay lại đường phố, nơi làm việc của mình là gầm cầu, bến xe... chạm trán với giang hồ, bảo kê, chăn dắt… Dù từng là trẻ đường phố, tôi vẫn sốc. Những ngày đầu, tôi thường xuyên bị đe dọa.

Có lần giúp một bé bán kẹo 10 tuổi ở hồ Gươm, người đàn ông tự nhận là bố em xuất hiện, mang hung khí, liên tục tra hỏi tôi là ai, có ý đồ gì. Có lần khác, một nhóm hơn chục người với hung khí phục sẵn trong ngõ gần nhà để chờ tôi về. Tôi phải học cách ứng phó. Nếu không ổn, lập tức rời đi.

Có một lần đáng sợ nhất. Hôm đó, vô tình gặp một bạn trẻ lang thang trên đường. Như thường lệ, tôi tiếp cận, cho bạn ăn, hỏi thăm bạn sống ở đâu. Bạn nói sẽ dẫn tôi đến xem. Đó là khu đất rất rộng, gần bến xe lớn của Hà Nội, xung quanh quây tôn cao 2,5-3 m, giống công trường đã bỏ hoang lâu năm. Thường đi làm sẽ có 2-3 người, lần này có một mình, nhưng là ban ngày nên tôi nghĩ không có gì nguy hiểm. Vừa chui qua hàng rào, đi vào mấy mét tôi khựng lại vì thấy một nhóm đàn ông đứng sau bụi cây. Với kinh nghiệm của mình, tôi biết đây là nhóm chuyên tìm trẻ em nam để mua dâm. Chúng dò xét từ đầu đến chân. Tóc gáy tôi dựng lên. May mắn chúng không ra vẻ hung hăng. Tôi rất muốn quay ra nhưng thằng bé vô cùng thản nhiên, có vẻ nó đã quen. Thằng bé tiếp tục dẫn tôi đi qua một vườn ổi, đi tiếp sang bãi cỏ lau cao đến ngang đầu. Tôi rất sốt ruột vì đã xa khỏi đường chính cả trăm mét. Đến giữa công trường, nó chỉ vào túp lều, bảo có vài đứa bạn trong đó. Vén tấm bạt che cửa, bên trong là mười người cả trẻ vị thành niên và thanh niên. Thấy tôi, chúng đồng loạt bật dậy. Lúc đấy tôi mới nhận ra mình bước vào "hang ổ", có thể trong số chúng có những đứa sinh tồn bằng trộm cắp. Trước cửa, vài con dao dắt cạnh tường, điếu cày, xoong nồi xếp dưới đất. Cả tôi và những mười mấy đứa trẻ đều rất sợ, chúng không biết tôi là ai, vào để bắt hay làm gì chúng. May mắn trong đám đó, có một bạn đã từng gặp tôi, em gọi tên tôi. Không khí "giãn" bớt. Tôi hỏi "phá băng": "Mọi người ăn cơm chưa, để anh mua ít đồ ăn cho". Sau đó, mọi thứ mới êm xuôi. Tôi ngồi ăn cùng, chúng nói chuyện khá thoải mái. Nhưng khi chạy về đến văn phòng, tôi ngồi bệt xuống sofa, không còn chút sức lực nào, không hiểu mình bị gì. Lúc sau, mới nhận ra, do bật trạng thái sinh tồn, cơ thể đã vắt sạch năng lượng.

Không chỉ sự đe dọa đến bản thân, tôi thường xuyên chứng kiến điều tồi tệ xảy ra với trẻ: lạm dụng, đánh đập, xâm hại… Cảm xúc thường trực là tức giận vì xã hội quá bất công với các em, bất lực vì bản thân quá nhỏ bé. Có thời điểm tôi chỉ ngủ được 3-4h mỗi đêm, có những ác mộng liên miên.

- Mỗi ngày đối diện bạo lực, đe doạ và những trẻ em yếu thế, ký ức tổn thương có thể bị khơi lại. Anh có thử thách bản thân quá mức?

- Có nhiều cách đối diện sang chấn. Với tôi, giúp người khác là một cách chữa lành chính mình. Thay vì coi mình là nạn nhân, cảm thấy bất lực về quá khứ, tôi coi đó là động lực, sử dụng trải nghiệm đó là sức mạnh để giúp đỡ những người khác. Tôi thấy cách đó hiệu quả với mình.

Khi quay về Blue Dragon, tôi đã tự chứng minh được với bản thân mình có khả năng kiếm nhiều tiền, mình cũng đã từng đạt nhân viên xuất sắc nhất của công ty. Do vậy, những ám ảnh nghèo đói, thiếu học hành, tôi đều đã tự vượt qua được.

Nhưng cách này có thể không hiệu quả với tất cả. Một số đồng nghiệp có hoàn cảnh giống tôi cũng quay về giúp tổ chức. Nhưng mỗi lần gặp một đứa trẻ có câu chuyện giống mình, họ sẽ "đóng băng", bị kéo ngược về sang chấn trong quá khứ. Nếu chưa thực sự "ổn" sẽ không phù hợp để làm công việc này.

- Từ người được giúp sang người đi giúp, có niềm tin nào anh từng cho là đúng nhưng cuối cùng không phải?

- Từng là người được giúp và đổi đời, tôi quay về với niềm tin chỉ cần có lòng tốt, chỗ ở, tiền, cho các em ăn học, cuộc đời các em sẽ thay đổi. Nhưng hoá ra không đủ.

Lần bất lực nhất là với một em nhỏ 11 tuổi. Em đã qua 8-10 gia đình nhận nuôi, cứ được một thời gian họ lại cho đi. Cuối cùng, em dạt ra lề đường. Tôi đưa em về Blue Dragon và trực tiếp chăm sóc như người nhà, lo quần áo, bữa ăn, tìm người thân, làm giấy tờ, tìm trường cho em đi học, cuối tuần đưa đi chơi. Em rất tình cảm. Tôi mất 2 năm kéo em ra khỏi cuộc sống đường phố. Rồi một ngày, tôi tận mắt thấy em bỏ học, cắp rổ kẹo cao su đi bán cho một kẻ chăn dắt. Em nói thích đi cùng người kia vì em nhận được tình cảm từ họ. Tôi thuyết phục em về đi học, em lắc đầu. Hết cách, tôi mua vé tàu, trả em về với mẹ đẻ - người mà từ nhỏ em chưa từng ở cùng. Hôm đưa em vào ga, tôi không dám đứng nhìn đoàn tàu rời bánh. Lúc sau, gặp bạn bè ở quán cà phê, lần đầu tiên mình bật khóc trước mặt rất nhiều người lạ. Đó là lúc tôi chạm tới giới hạn chịu đựng.

- Anh nhận ra điều gì sau lần đó?

- Tôi nghĩ mình đã thất bại. Đó là quá trình tôi nhận ra thay đổi cuộc đời một con người không hề đơn giản.

Tôi bỏ nhà đi vì nghèo. Nhưng thực tế trẻ lang thang và gia đình của các em lại có rất nhiều vấn đề phức tạp khác: bạo lực gia đình, bỏ rơi... Ban đầu tôi cố gắng giúp họ giải quyết những vấn đề đó, nhưng càng gỡ càng rối, càng nói về vấn đề các em càng mất tự tin. Cuối cùng là mọi thứ không hiệu quả.

Về phía mình, khi đổ công giúp đỡ, tôi kỳ vọng đứa trẻ tốt lên nhanh chóng. Trong khi con người không đơn giản như vậy. Hành vi chỉ là phần nổi. Nguyên nhân cốt lõi là những tổn thương, thiếu hụt nằm sâu bên dưới. Muốn chữa lành có khi phải mất nhiều năm. Tôi đau khổ vì kỳ vọng sai, lại nghĩ mình chịu trách nhiệm cho cuộc đời của họ. Hoá ra, điều cần thay đổi là suy nghĩ của chính mình.

- Anh khác đi ra sao sau khi nhận ra điều đó?

- Thay vì nói: "Anh sẽ giúp em trở thành người này", tôi bắt đầu hỏi: "Em muốn gì với cuộc đời của mình? Em cần tôi giúp gì?". Tôi không thay đổi cuộc đời họ, tôi ở đây để giúp họ. Nếu có rào cản nào họ muốn phá, tôi phá cùng họ.

Bài học thứ hai là lòng bao dung. Khi giúp đỡ nhưng chưa thấy kết quả, bản năng sẽ khiến mình đổ lỗi và phán xét trẻ. Tôi nhận ra, làm công tác xã hội không phải là giúp một người thay đổi thật nhanh, mà là đủ kiên nhẫn để không từ bỏ họ. Đây cũng là thách thức chung với những nhân viên xã hội khác.

- Dù từng ở hoàn cảnh các bé, anh cũng "chạm ngưỡng chịu đựng" khi không thấy kết quả. Anh gặp khó gì khi giúp đồng nghiệp cũng bao dung với những đứa trẻ này?

- Ban đầu, rất nhiều em tới với Blue Dragon rồi rời đi. Khi làm quản lý nhóm tiếp cận trẻ đường phố, tôi và team có nhiệm vụ đi tìm kiếm và đưa đến trung tâm. Qua một vài tuần chuyển giao, nhóm khác sẽ tiếp nhận và đồng hành cùng trẻ. Nhưng tôi nhận ra rất nhiều em rời đi. Một ca hỗ trợ thường được đánh giá bằng những biểu hiện đơn giản: có đi học không, có bỏ quán game, có còn nói dối nhân viên không. Nếu không đạt, nhiều nhân viên sẽ nghĩ đứa trẻ đó không muốn thay đổi. Các em có thể sẽ bị dừng hỗ trợ.

Đỉnh điểm, một mâu thuẫn xảy ra. Một lần đang công tác nước ngoài, tôi nhận tin nhắn của một em mình từng đưa về trung tâm: "Anh ơi, em đói". Em nói đã bỏ học, không chịu về sống với gia đình, do vậy em không được nhận hỗ trợ và giờ em lang thang. Tôi gọi cho một đồng nghiệp, nhờ mang cho em một suất cơm, và gặp để xem tâm lý em ra sao. Khi trở về Việt Nam, tôi được đưa thẳng vào phòng họp. Các đồng nghiệp nói với tôi, Blue Dragon đã quyết định dừng hỗ trợ, không nhân viên nào được phép giúp đỡ vì em vi phạm nhiều lần. Tôi rất sốc. Đứa trẻ này lớn lên trong một gia đình nhiều rạn nứt, bị ghẻ lạnh, không thể sống với mẹ kế, bố lại mang bệnh. Đứa trẻ đang gặp vấn đề, tâm lý khủng hoảng, nhưng lại bị cắt đứt mọi hỗ trợ và coi là không đáng để giúp. Lần đó, tôi viết đơn xin nghỉ việc.

- Mọi người cho rằng nên dừng, vì sao anh tin điều ngược lại?

- Blue Dragon tồn tại vì những em nhỏ như vậy. Nếu tổ chức không giúp các em, tôi không có lý do để ở lại.

Với tôi, một đứa trẻ có thể chưa sẵn sàng thay đổi hôm nay. Nhưng không có nghĩa em không còn xứng đáng được giúp. Là một đứa trẻ, chúng cần được giúp đỡ vô điều kiện. Ta chỉ có thể dắt con ngựa đến dòng suối, nhưng không thể ép nó uống nước. Tôi muốn tổ chức không chỉ trao một, hai cơ hội, mà là nhiều cơ hội và chờ đúng thời điểm.

Ngày trước, Blue Dragon cho tôi học tiếng Anh, tôi học được nửa khóa rồi bỏ. Giới thiệu công việc cho tôi đến lần thứ tư, tôi cũng bỏ chỉ sau vài tuần. Ngay như công việc tại nhà hàng 5 sao, tôi cũng suýt bỏ vì quá tự ti khi bước vào không gian đó. Những đứa trẻ như tôi không dễ dàng nói ra. Nhưng Michael chưa bao giờ kết luận tôi là đứa trẻ không đáng để giúp.

Sau đó, sự việc đến tai người sáng lập, họ can thiệp và buộc tổ chức phải nhìn nhận lại.

- Để sinh tồn trên đường phố, nhiều đứa trẻ học cả điều xấu: nói dối, trộm cắp… Sẽ thế nào nếu một đứa trẻ mắc lỗi nhiều lần, giới hạn bao dung đến đâu?

- Phần lớn mọi đứa trẻ tôi gặp đều rất cố gắng, hiền lành. Nhưng cũng có một số làm việc phạm pháp vì phải mưu sinh hoặc bị lợi dụng. Với tôi, bao dung không có nghĩa mù quáng. Tôi từng giúp một cậu bé từ 8-9 tuổi đã được bố dạy đi ăn trộm. Sau này, bố bạn đi tù, nhưng bạn không thể bỏ hành vi đó. Mỗi lần bị bắt hay gặp rắc rối, em lại gọi cho tôi cầu cứu. Rồi tôi nhận ra, tôi đang cứu em khỏi hậu quả chứ không giúp em thay đổi. Từ đó, tôi nói rõ, em sẽ phải chịu trách nhiệm với việc em làm. Nếu không thay đổi, hậu quả em sẽ gặp nguy hiểm: bị đánh, bị bắt, pháp luật không dung thứ. Anh Vị không giúp em nữa. Dù vậy, tôi cũng không cắt đứt mối quan hệ. Tôi vẫn nghe điện thoại. Vẫn hỏi thăm. Ba năm sau, em tự bỏ được hành vi đó, có công việc ổn định.

Nhưng không phải câu chuyện nào cũng có kết thúc tốt đẹp, không phải đứa trẻ nào tôi cũng giúp được. Đôi khi chỉ có thể để thời gian giải quyết. Cái mình có thể làm là cho đứa trẻ cảm giác không bị bỏ rơi. Nó không bị cả xã hội quay lưng. Tôi nghĩ đó là cảm giác bất kỳ ai cũng cần, đặc biệt là những đứa trẻ không bố mẹ.

- Sau lần xích mích đó, cách cứu giúp của Blue Dragon với trẻ khác đi ra sao?

- Nhiều em đến với Blue Dragon thậm chí còn thử thách ngược lại nhân viên xã hội. Các em thử xem người lớn có thực sự thương em, có đối xử tử tế khi các em không ngoan. Trong khi, Blue Dragon phát triển quá nhanh, hệ thống và triết lý chưa kịp lớn theo. Chúng tôi xây lại toàn bộ cách làm. Khi một nhân viên không thể tiếp tục đồng hành với một đứa trẻ, điều cần thay đổi là người hỗ trợ hoặc phương pháp hỗ trợ, chứ không phải từ bỏ đứa trẻ.

Tôi cũng thay đổi cách đào tạo nhân viên. Ngoài kiến thức tâm lý và công tác xã hội, tất cả đều phải ra đường phố. Cùng tìm trẻ, chứng kiến xung đột để hiểu điều gì nằm phía sau hành vi của các em.

Cách tiếp cận với trẻ cũng thay đổi. Trước đây, mỗi khi gặp một đứa trẻ, tôi thường bắt đầu bằng vấn đề em gặp. Mỗi lần nhắc lại những thiếu hụt của mình, các em lại càng thấy mình tự ti, né tránh. Sau này, thay vì hỏi: "Em đang thiếu gì?", tôi bắt đầu hỏi: "Đứa trẻ này có tiềm năng gì? Điều gì khiến em tự hào nhất?". Khi tự hào, mình sẽ muốn chứng tỏ thêm, muốn làm thêm.

Có một cô bé đến Blue Dragon chỉ để học hip hop. Từ một đứa trẻ rụt rè, em dần tự tin hơn, quay lại trường học, học tiếng Anh, đi du học rồi làm việc cho một doanh nghiệp quốc tế. Lớp học nhảy thành chất xúc tác cho những thay đổi lớn hơn.

- 17 năm, liên tục thấy và chịu cảm xúc khắc nghiệt. Có lúc nào anh nghĩ đến việc dừng lại?

- Nhiều lần. Có người từng hỏi điều tồi tệ nhất tôi chứng kiến là gì. Tôi hỏi ngược lại: "Bạn có thực sự muốn nghe?". Điều đó có thể liên quan đến chết chóc. Tâm trí người từng bị sang chấn giống như cuộn băng cassette bị rối, có thể cả đời không gỡ nổi nút thắt đó. Mỗi lần nhắc là một lần "mở" lại vết thương cũ. Đến hôm nay, tôi vẫn mất ngủ khi nhớ lại. Có giai đoạn tôi bị trầm cảm, tự hỏi: "Nếu mình biến mất thì nỗi đau này có biến mất?". May mắn tôi nhận ra sớm, để nói với người mình tin: "Tôi cần giúp đỡ". Nhắc nhở bản thân, những điều mình làm cần mang lại giá trị tích cực cho xã hội, không phải thêm vấn đề cho xã hội.

Những lúc mất hy vọng nhất, tôi tới trung tâm gặp các bạn nhỏ. Vì không bố, không mẹ, việc được ai đó dành thời gian rất đặc biệt với các em. Hồi mới lên Hà Nội, sự cô đơn là cảm giác kinh khủng nhất với tôi. Thành phố rộng lớn nhưng một mình mình lạc lõng. Ở cạnh các em giúp tôi nhớ lý do mình bắt đầu.

- Nhìn từ hành trình của mình, nếu có điều anh muốn dạy lại cho con mình, đó là gì?

- Bài học lớn nhất tôi muốn con biết là cuộc sống không có gì dễ dàng. Muốn đạt được điều gì, con phải cố gắng bằng 100% sức lực. Thử thách không phải thứ cần né tránh, mà là điều cần có để trưởng thành. Hành trang tôi có thể cho không phải của cải mà là năng lực sống. Tôi rất hay cho con gặp, tham gia các hoạt động chung với các bạn trẻ ở Blue Dragon. Các bạn rất nghị lực và có nhiều điều đáng học. Còn việc tiếp xúc hành vi xấu, tôi không lo ngại. Ngược lại, tôi cho rằng, thiếu va chạm có thể dẫn tới thiếu kỹ năng đối diện với cuộc sống. Tôi chọn để con trải nghiệm, rồi cùng con trò chuyện.

- Trở thành CEO vào năm 2022, điều khiến anh trăn trở nhất lúc này là gì?

- Blue Dragon đã hoạt động 21 năm ở Hà Nội, lượng trẻ em đường phố đã giảm rất nhiều. Nhưng hiện tại, mỗi lần vào TP HCM, tôi chỉ cần bước ra đường là gặp trẻ em bán vé số, đánh giày, thổi lửa. Hai năm qua, Blue Dragon đã cùng với cơ quan Nhà nước hỗ trợ được vài trăm em ở đây. Nhưng càng làm, tôi càng thấy con số ấy quá nhỏ. Tôi mong một ngày nào đó mình sẽ thất nghiệp. Không còn đứa trẻ nào cần được giải cứu nữa. 20 hay 30 năm nữa, tôi hy vọng Blue Dragon không còn là một tổ chức cứu trợ, mà là một tổ chức làm giáo dục hay phát triển trẻ em.