Từ chuyện Steve tới 'job' ra đề

Ở câu hỏi “Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’?”, nếu một học sinh viết ngay ở câu đầu tiên: "Theo em, Việt Nam không cần những tượng đài công nghệ như Steve Jobs" và triển khai mạch ý này, em ấy sẽ được bao nhiêu điểm?

Tôi nghi ngờ điểm sẽ thấp, nếu chiếu theo cách ra đáp án và chấm điểm thường thấy gần đây.

Nhiều chuyên gia đã phân tích kỹ lưỡng tính chuẩn xác hay tính khoa học của đề thi, nên tôi không lạm bàn thêm. Một cách tích cực, tôi ủng hộ những nỗ lực đổi mới cách ra đề theo hướng mở. Dạng đề này tạo cơ hội cho học sinh thể hiện khả năng biện luận và óc sáng tạo của mình.

Tuy nhiên, quan sát dòng chảy giáo dục nhiều năm qua, vấn đề khiến tôi quan ngại sâu sắc lại không nằm ở việc chúng ta ra đề gì, mà là chúng ta chấm điểm như thế nào.

Tôi đã chứng kiến đủ nhiều nghịch lý "đề thi mở" và ..."đáp án đóng".

Khi mục đích cốt lõi của đề thi là nâng cao sự sáng tạo, thì phương pháp chấm điểm cũng phải thực sự sáng tạo và cởi mở. Nhưng trên thực tế, barem chấm điểm theo kiểu "đếm ý ăn điểm": có ý X đúng, quan điểm Y đúng thì được điểm - vẫn thường được áp dụng trong việc chấm điểm ngữ văn.

Cách chấm đóng khung này vô hình trung trở thành một bộ lọc trực tiếp loại trừ những góc nhìn độc đáo, những lập luận đi ngược số đông - vốn là cái nôi của sự sáng tạo thực sự.

Tuy nhiên năm nay, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định: đáp án văn sẽ mở, tôn trọng phản biện của thí sinh. Đây là tín hiệu tích cực, cũng là vấn đề trọng tâm cần bàn.

Khi còn làm việc trong chương trình đào tạo và khảo thí của Anh, tôi nhận thấy các hệ thống giáo dục tiên tiến không chấm bài nghị luận bằng cách dò tìm ý trùng khớp. Thay vào đó, họ sử dụng ma trận năng lực (Assessment Rubrics) để đánh giá toàn diện tư duy của học sinh. Rubrics cũng chính là phương pháp mà Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng chiều nay nhắc đến.

Tôi có thể đề xuất minh họa về một khung thang điểm mức độ (Level-based Rubric) sơ bộ như sau để ta cùng hình dung.

Mức độ 0 (1-4 điểm): Học sinh chưa nắm đúng ý cốt lõi của đề bài, lập luận lỏng lẻo, diễn đạt còn rối rắm và chưa rõ nghĩa.

Mức độ 1 (5-6 điểm): Diễn đạt được đầy đủ các ý chính, tư duy tương đối mạch lạc nhưng bài viết mang tính lối mòn, chưa thể hiện được quan điểm hay dấu ấn cá nhân.

Mức độ 2 (7-8 điểm): Bài viết mạch lạc, cấu trúc chặt chẽ, bước đầu hình thành và bảo vệ được quan điểm riêng độc lập, có tính sáng tạo nhưng chưa thực sự nổi trội.

Mức độ 3 (9-10 điểm): Lập luận sắc bén, chiều sâu tư duy vượt trội. Khả năng biện luận xuất sắc, đưa ra góc nhìn mới mẻ và có tính sáng tạo vượt trội.

Tất nhiên, thang điểm trên mới chỉ là một khung hướng dẫn sơ bộ để thay đổi một triết lý. Để áp dụng vào thực tế, cần cụ thể hóa bằng các chỉ báo hành vi chi tiết.

Phương pháp Rubrics không đơn thuần là một thay đổi về mặt kỹ thuật chấm điểm, mà là cuộc cách mạng về triết lý giáo dục - chuyển từ việc kiểm tra học sinh nhớ được những gì sang đánh giá học sinh có thể làm được gì và tư duy ra sao với kiến thức đó.

Tuy vậy, trở ngại lớn nhất khi áp dụng dạng đáp án mở theo thang điểm mức độ này chính là điểm nghẽn: năng lực của người chấm.

Để nhận diện, trân trọng và định lượng được một bài viết có "tính sáng tạo vượt trội" hay "quan điểm riêng biệt" là việc khó. Nó đòi hỏi người chấm không chỉ vững chuyên môn mà còn phải có một tư duy cởi mở, giải phóng khỏi định kiến thông thường. Trong điều kiện nhân lực giảng dạy và áp lực chấm thi số lượng lớn ở nước ta hiện nay, đây rõ ràng là một bài toán hóc búa cần lộ trình dài hơi để đào tạo và thay đổi nhận thức.

Tín hiệu lạc quan là Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có sự chuẩn bị để đội ngũ giáo viên làm quen với đáp án mở này. Bộ khẳng định "đã tập huấn với cán bộ chấm thi toàn quốc".

Nếu thực sự muốn, chúng ta có thể làm được. Điều này không chỉ áp dụng cho việc thi trung học phổ thông, mà là cho toàn bộ cách chấm điểm ngữ văn từ cấp cơ sở. Có lộ trình, có hướng dẫn, có huấn luyện kỹ lưỡng, các thầy cô sẽ làm được.

Nếu bây giờ không bước tới, thì sẽ là bao giờ?

Lưu Nhật Huy