Trung Quốc tăng ưu thế trong cuộc đua giành nhân tài với Mỹ

Cuộc đua giành nhân tài khoa học đang nóng lên, khi Trung Quốc tăng sức hút bằng tiềm lực tài chính và cơ hội nghề nghiệp, trong khi lợi thế của Mỹ suy giảm.

Năm 2015, sau khi tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa danh giá, Yang Zhilin rời Trung Quốc sang Mỹ làm nghiên cứu sinh. Sau khi nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon vào năm 2019, Yang có nhiều cơ hội để xây dựng tương lai tại Mỹ, với cánh cửa nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Stanford và MIT rộng mở, các gã khổng lồ công nghệ như Apple, Google, Meta đều săn đón.

Tuy nhiên, Yang từ chối tất cả, quyết định về Trung Quốc gây dựng sự nghiệp và sáng lập Moonshot AI. Hồi tháng 7, Moonshot AI ra mắt mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) nguồn mở Kimi K3 đầy ấn tượng, có hiệu năng gần tương đương các mô hình hàng đầu của Mỹ nhưng chi phí thấp hơn.

"Mỹ vẫn có lợi thế rất lớn. Chúng tôi thu hút được những người giỏi nhất. Nhưng Trung Quốc sẽ ngày càng hấp dẫn hơn. Điều này đang trở nên rất rõ ràng trong lĩnh vực AI", giáo sư khoa học máy tính Ruslan Salakhutdinov, người thầy đã hướng dẫn Yang làm luận văn tại Đại học Carnegie Mellon, nói.

Yang Zhilin, nhà sáng lập Moonshot AI, phát biểu tại Diễn đàn Zhongguancun 2026 ở Bắc Kinh ngày 25/3. Ảnh: Reuters

Trung Quốc cũng đang giành được nhiều thành công hơn trong việc chiêu mộ các nhà khoa học hàng đầu từ nước ngoài. Omar Yaghi, đồng chủ nhân giải Nobel Hóa học năm 2025, đã rời Đại học California ở Mỹ để sang Đại học Thanh Hoa, lãnh đạo một viện nghiên cứu sử dụng AI nhằm đẩy nhanh việc phát hiện các vật liệu mới.

Các đại học ở Trung Quốc đại lục và Hong Kong từ năm ngoái đã chiêu mộ ít nhất 8 nhà toán học nổi tiếng từ các trường đại học ở phương Tây. Joshua Zahl, cộng sự của Hong Wang, một trong những nhà toán học giành Huy chương Fields năm nay, đã nhận vị trí giáo sư tại Đại học Nam Khai.

Thay đổi lớn nhất trong sức hút tuyển dụng của Trung Quốc chính là tiềm lực tài chính, theo Dong Jielin, nhà nghiên cứu chính sách khoa học và công nghệ.

Bà cho biết hai thập kỷ trước, các nhà khoa học Trung Quốc trở về từ nước ngoài được kỳ vọng chấp nhận thu nhập thấp để cống hiến cho đất nước. Giờ đây, các đại học Trung Quốc có thể trả mức lương ngang ngửa châu Âu, kèm các gói hỗ trợ hấp dẫn.

Giáo sư Omar Yaghi phát biểu trong một sự kiện tại Đại học California ở Berkeley, Mỹ hồi tháng 10/2025. Ảnh: AFP

Yu Deng, nhà toán học đạt Huy chương Fields năm nay, đã được tuyển thẳng vào chuyên ngành toán của Đại học Bắc Kinh năm 2007 sau khi đạt huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế. Sau năm thứ hai, anh chuyển đến học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) ở Mỹ, lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Princeton và hiện là giáo sư tại Đại học Chicago.

Deng cho biết vào thời điểm đó, việc sinh viên ngành khoa học cơ bản của Trung Quốc chọn học tiến sĩ ở nước ngoài là điều phổ biến. Tuy nhiên, anh thừa nhận ngành toán học Trung Quốc đã tiến bộ đáng kể những năm qua, trong khi số công trình của các nhà nghiên cứu tại Trung Quốc đăng trên các tạp chí toán học hàng đầu cũng tăng mạnh.

Trung Quốc ngày càng có đủ nguồn lực tài chính và cơ sở hạ tầng để thu hút các nhà khoa học hàng đầu. Trong khi đó, những chính sách siết nhập cư và cắt giảm tài trợ cho các đại học của chính quyền Tổng thống Donald Trump đang đe dọa lợi thế mà Mỹ từng có, như một môi trường tự do, ổn định giúp các nhà nghiên cứu trẻ phát triển.

"Trước đây, Mỹ gần như luôn là lựa chọn mặc định, không cần phải suy nghĩ nhiều", Terence Tao, nhà toán học gốc Australia đạt Huy chương Fields và là giáo sư Đại học California ở Los Angeles (UCLA) nói.

Năm ngoái, chính quyền ông Trump đình chỉ nguồn tài trợ liên bang cho UCLA, ảnh hưởng đến cả khoản tài trợ cho Tao và viện nghiên cứu mà ông đồng lãnh đạo.

Dù nguồn kinh phí đã được khôi phục sau một vụ kiện thành công, ông cảnh báo rằng việc cắt giảm nguồn tài trợ đột ngột có thể làm gián đoạn các dự án kéo dài nhiều năm và bào mòn niềm tin của các nhà nghiên cứu vào hệ thống giáo dục ở Mỹ.

"Những tài năng xuất chúng có thể sẽ không còn mặc định chọn Mỹ như họ đã từng làm suốt nhiều thập kỷ qua", ông nhấn mạnh.

Đám đông biểu tình phản đối chính quyền liên bang can thiệp vào Đại học Harvard ở Massachusetts hồi tháng 4/2025. Ảnh: Reuters

Sinh viên quốc tế chiếm gần 44% số bằng tiến sĩ nhóm ngành STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học) do các đại học Mỹ cấp trong năm 2023. Năm 2020, sinh viên Trung Quốc nhận 17% tổng số bằng tiến sĩ khoa học và kỹ thuật tại Mỹ. Tuy nhiên, số lượng thị thực được cấp cho sinh viên quốc tế đã giảm khoảng một phần ba vào năm 2025, theo NY Times.

Tháng trước, chính quyền Tổng thống Trump đã hoàn tất quy định giới hạn thời gian sinh viên quốc tế được lưu trú tại Mỹ trước khi phải xin gia hạn. Bộ trưởng An ninh Nội địa Markwayne Mullin khi đó nói quy định sẽ giúp họ tập trung vào "mục đích chính là hoàn thành việc học và trở về nước".

Zhang Kai, nhà nghiên cứu có tiếng về mô phỏng hình ảnh bên trong tế bào ở cấp độ gần như nguyên tử, đầu năm nay cũng đã từ bỏ vị trí giáo sư tại Đại học Yale để trở về làm việc tại Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc.

Anh chia sẻ rằng các nhà nghiên cứu Trung Quốc ngày càng gặp nhiều khó khăn khi muốn dẫn dắt những dự án tầm cỡ tại Mỹ, trong bối cảnh bầu không khí chính trị ngày một khắc nghiệt. "Những chính sách của ông Trump trong những năm qua đã thực sự khiến tôi trở nên yêu nước hơn", anh nói.

Deng, hiện 37 tuổi, cho biết nhiều đại học ở Trung Quốc, Mỹ và các nước khác đã chủ động liên hệ với anh. Anh đang cân nhắc các lựa chọn nhưng trước mắt vẫn sẽ ở lại Đại học Chicago. Anh cho biết quyết định cuối cùng sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, gồm hướng nghiên cứu, các cộng sự và chất lượng cuộc sống.

Khi được hỏi nếu hiện tại mới 20 tuổi, anh có còn chọn rời Trung Quốc đến Mỹ nữa không, Deng cho biết "tôi chắc hẳn sẽ phải cân nhắc kỹ càng hơn rất nhiều về việc đến Mỹ".

Một nhà nghiên cứu làm việc tại phòng thí nghiệm của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc ở Thiên Tân. Ảnh: Xinhua

Tuy nhiên, Yu Hongtao, trưởng khoa tại Đại học Tây Hồ, cơ sở nghiên cứu công - tư đầu tiên tại Trung Quốc, cảnh báo rằng các nhà khoa học đang làm việc ở phương Tây cần cân nhắc kỹ lưỡng trước khi trở về.

"Nếu quyết định chỉ dựa trên các yếu tố tiêu cực, tức là họ chỉ muốn tránh khỏi tình hình ở Mỹ mà không coi Trung Quốc như một cơ hội, tôi sẽ không khuyến khích họ đến", ông Yu, người từng làm việc tại Trung tâm Y tế Tây Nam thuộc Đại học Texas, nói. Ông cũng chỉ ra những thách thức đối với những nhân tài nước ngoài muốn đến Trung Quốc làm việc, trong đó có khác biệt về văn hóa và cách thức trao tài trợ.

Bên cạnh đó, những người trở về Trung Quốc làm việc cũng sẽ tự thu hẹp cánh cửa trao đổi học thuật của mình với Mỹ, quốc gia vẫn duy trì vị thế siêu cường khoa học hàng đầu, trong khi động lực nghiên cứu và phát triển của Trung Quốc có thể bị ảnh hưởng bởi nền kinh tế đang chậm lại.

Chính quyền Tổng thống Trump hôm 17/8 ban hành hướng dẫn mới, khẳng định Mỹ "sẽ tăng cường lực lượng lao động bằng cách thu hút và giữ chân các tài năng hàng đầu thế giới trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ an ninh quốc gia then chốt".

Đây là sự thay đổi đáng kể so với Chiến lược An ninh Quốc gia năm ngoái, vốn cho rằng tài năng toàn cầu "làm ảnh hưởng đến công nhân Mỹ". Tài liệu này chỉ rõ Mỹ cần áp dụng "các giải pháp an ninh mới" để đảm bảo duy trì lợi thế toàn cầu trong lĩnh vực khoa học công nghệ.

Các nghị sĩ lưỡng đảng Mỹ cũng đã thúc đẩy luật nhằm hạn chế sự tham gia của Trung Quốc vào các dự án nghiên cứu do liên bang tài trợ, điều có thể cản trở con đường trở lại Mỹ của những nhà khoa học đã về Trung Quốc làm việc.

Thanh Tâm (Theo NY Times, WSJ, AFP)