TP HCM tìm 'đường thoát' cho 14.000 tấn rác mỗi ngày

TP HCM tìm 'đường thoát' cho 14.000 tấn rác mỗi ngày

TP HCM đặt mục tiêu đến năm 2030, trên 90% rác sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ hiện đại, đưa tỷ lệ chôn lấp xuống dưới 10%. Để đạt mục tiêu này, chính quyền thành phố dự kiến mở rộng tái chế, đốt rác phát điện, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, đồng thời cải tổ hệ thống từ thu gom, trung chuyển đến xử lý rác.

Theo ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện. Ba dự án của Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và Công ty cổ phần Nước - Môi trường Bình Dương (Biwase) đang được đầu tư, với tổng công suất thiết kế ít nhất 4.500 tấn mỗi ngày. Bốn dự án khác trong quá trình hoàn thiện thủ tục, một dự án dự kiến kêu gọi theo hình thức đối tác công tư (PPP).

Mục tiêu xử lý rác của TP HCM đến năm 2030.

Sở Nông nghiệp và Môi trường tính toán khi toàn bộ dự án hoàn thành, thành phố có thể đạt chỉ tiêu năm 2030. Tuy nhiên, khả năng này còn phụ thuộc tiến độ thủ tục, huy động vốn, đấu nối điện và vận hành ổn định các nhà máy.

Bài học từ Bình Dương

Đầu những năm 2000, Bình Dương từng phải chuyển rác sang TP HCM "đổ nhờ". Sau hơn hai thập kỷ đầu tư, công suất Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Bình Dương tăng từ khoảng 450 tấn lên 2.500-3.000 tấn mỗi ngày, đủ xử lý toàn bộ rác sinh hoạt trên địa bàn.

Sau khi hợp nhất địa giới, TP HCM có thêm mô hình này trong hệ thống xử lý rác của thành phố. Ông Đức đánh giá đây là điểm sáng về kinh tế tuần hoàn: rác được phân loại để thu hồi vật liệu, sản xuất phân compost và đốt thu hồi năng lượng; tro xỉ được tái chế làm vật liệu xây dựng. Chỉ chất thải trơ, không còn khả năng tái chế hoặc thu hồi giá trị mới phải chôn lấp, với tỷ lệ dưới 10%.

Biwase đang xây thêm nhà máy đốt rác phát điện công suất 500 tấn mỗi ngày, một trong ba dự án được thành phố ưu tiên triển khai.

Ông Nguyễn Văn Thiền, Chủ tịch Hội đồng quản trị Biwase, cho rằng bài học lớn nhất không nằm ở việc chọn một công nghệ cụ thể mà ở sự nhất quán trong chính sách và tổ chức thực hiện. Thành phố cần một đầu mối đủ thẩm quyền theo sát, tháo gỡ vướng mắc và chịu trách nhiệm về tiến độ.

Ông đề xuất chuyển từ quy định chi tiết công nghệ đầu vào sang quản lý kết quả đầu ra. Thành phố công bố rõ quỹ đất, nguồn rác, giá xử lý cùng tiêu chuẩn về khí thải, tro xỉ và tỷ lệ chất thải phải chôn; doanh nghiệp tự chọn công nghệ và chịu trách nhiệm về kết quả.

"Đừng suy nghĩ thay doanh nghiệp. Hãy đặt ra tiêu chuẩn, kiểm tra kết quả và để thị trường chọn người làm tốt nhất", ông Thiền nói.

Tại buổi làm việc với Phó thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đầu tháng 7, Chủ tịch UBND TP HCM Nguyễn Văn Được cho rằng giá mua điện từ rác còn thấp, chưa đủ hấp dẫn các dự án công nghệ cao và kiến nghị điều chỉnh để tạo động lực cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, giá điện và cơ chế tài chính chỉ giải quyết một phần bài toán. Muốn giảm chôn lấp bền vững, TP HCM phải tổ chức lại cả chuỗi, từ giảm phát sinh, phân loại tại nguồn, thu gom riêng đến tái chế, thu hồi năng lượng và xử lý phần còn lại.

Đưa chôn lấp về cuối chuỗi

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia TP HCM, cho rằng rác cần được nhìn như một dòng vật chất có thể quay lại nền kinh tế, thay vì gánh nặng phải chuyển khỏi khu dân cư càng nhanh càng tốt.

Theo ông, ưu tiên đầu tiên là giảm lượng rác phát sinh bằng cách hạn chế sản phẩm dùng một lần, kéo dài vòng đời hàng hóa và thúc đẩy tái sử dụng. Với lượng rác vẫn phát sinh, phân loại tại nguồn là khâu quyết định.

Giấy, nhựa, kim loại và thủy tinh cần được thu gom riêng để trở lại chuỗi sản xuất; rác hữu cơ có thể làm phân compost hoặc khí sinh học. Phần không còn khả năng tái chế mới được đốt thu hồi năng lượng hoặc xử lý bằng công nghệ phù hợp. Chôn lấp chỉ dành cho chất thải trơ, tro xỉ không thể tận dụng và phần cuối cùng không còn khả năng thu hồi giá trị.

TS Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ Xử lý môi trường ARC-V, cho rằng không có một công nghệ phù hợp với mọi loại rác. Điểm chung của các mô hình hiệu quả là rác được phân loại và mỗi loại chất thải có một điểm đến phù hợp, thay vì dồn tất cả vào một phương thức xử lý cuối cùng.

"Điểm chung của các mô hình thành công không nằm ở công nghệ nào, mà ở chỗ rác đã được phân loại và mỗi loại chất thải đều có một điểm đến phù hợp", ông Thiện nói.

Còn theo ông Quân, khoảng trống của TP HCM không nằm ở công nghệ, mà ở việc chưa hình thành được hệ thống đồng bộ từ phân loại, thu gom, trung chuyển đến tái chế, xử lý cuối cùng, cùng chính sách ổn định cho đầu tư dài hạn.

Giảm chôn lấp vẫn cần phương án dự phòng

Các dự án điện rác cần thời gian hoàn tất thủ tục, xây dựng và chạy thử. TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, cho rằng trong giai đoạn chuyển tiếp, thành phố vẫn phải duy trì năng lực dự phòng để tránh gián đoạn khi một đầu mối lớn gặp sự cố.

Theo ông, nhà máy điện rác đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài, trong khi doanh thu phụ thuộc cả giá xử lý và tiền bán điện. Ngoài cơ chế giá, nhà đầu tư cần hợp đồng đặt hàng ổn định, nguồn rác được xác định rõ và khả năng tiếp cận vốn dài hạn.

Trước mắt, TP HCM cần xây dựng kịch bản điều chuyển rác giữa các khu xử lý, bố trí phương tiện và nhân lực dự phòng. Bãi chôn lấp số 3 tại Khu liên hợp xử lý chất thải Tây Bắc hiện có thể đóng vai trò tiếp nhận khi hệ thống chính gặp sự cố, song sức chứa không còn nhiều.

Để bổ sung năng lực dự phòng, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất đầu tư gần 393 tỷ đồng cải tạo các bãi số 1, 1A và 2 trong khu liên hợp, dự kiến tạo thêm hơn 6 triệu tấn sức chứa. Giai đoạn đầu sẽ bổ sung khoảng 2,3 triệu tấn dung tích tại khu vực giữa bãi số 1 và 1A. Các ô này chỉ được sử dụng để ứng cứu khi hệ thống xử lý chính gặp trục trặc, thay vì tiếp nhận rác thường xuyên.

Theo ông Thuận, thành phố cũng cần phân bổ cơ sở xử lý theo từng khu vực, xác định rõ nguồn rác và công suất để giảm phụ thuộc vào một số đầu mối lớn. Việc duy trì bãi dự phòng nhằm bảo đảm hệ thống không bị gián đoạn trong giai đoạn chuyển tiếp, không phải kéo dài mô hình chôn lấp.

Khi các dự án công nghệ mới đi vào hoạt động, chôn lấp cần chuyển từ phương thức xử lý chủ đạo về đúng vị trí cuối cùng trong chuỗi, chỉ tiếp nhận phần chất thải không còn khả năng tái sử dụng, tái chế, làm phân hoặc thu hồi năng lượng. "Rác không phải là thứ cần mang đi chôn, mà là một dạng tài nguyên đang bị sử dụng sai chỗ", PGS.TS Nguyễn Hồng Quân nói.

Lê Tuyết - Giang Anh