Thống kê nơi vùng biên

Vượt hàng chục km đường đất vào bản

Năm 2008, khi vừa tốt nghiệp Trường Cao đẳng Thống kê - Bắc Ninh, anh Toàn vào công chức, được phân công lên Điện Biên công tác.

Điện Biên khi đó là một vùng đất xa lạ với anh Toàn, một người sinh ra và lớn lên ở miền biển Kiến An, Hải Phòng.

Anh Toàn nhớ lại, ngày đầu đến làm việc tại Cục Thống kê tỉnh Điện Biên - nay là Thống kê tỉnh Điện Biên anh được phân công về làm việc tại Phòng Thống kê Nông nghiệp và xã hội. Tiếp đó là những chuyến đi xuống cơ sở, bản làng công tác dài ngày để ghi nhận thông tin thống kê về nông nghiệp, xã hội trên địa bàn.

Ngày đó, đường đi xuống bản làng toàn đường đất chứ chưa được trải bê tông, nhựa như ngày nay. Và mỗi chuyến đi bản thu thập thông tin thống kê là cả một hành trình vượt khó, leo đèo, vượt dốc. Có khi đi nửa ngày mới tới được bản làng của người Mông vì người Mông thường ở trên cao, giữa lưng chừng núi. 

Sinh hoạt của họ cũng có sự khác biệt với người Kinh, người Thái. Ở Điện Biên có 60% dân số người Mông, 23,8% dân số người Thái, người Kinh chiếm khoảng 4%, còn lại là các dân tộc khác.

Hàng chục năm làm nghề ở đất Điện Biên, anh Toàn vẫn không quên chuyến công tác đầu tiên đi thực hiện cuộc tổng điều tra dân số toàn quốc tại các xã Chiềng Sơ, Luân Giói, Phình Giàng, thuộc huyện Điện Biên Đông cũ vào năm 2009.

Đó là những ngày gian nan mà cũng đầy kỷ niệm. Anh Toàn lặn lội vượt hàng chục km đường đất mới vào tới Chiềng Sơ, chưa kịp bắt tay vào công việc thì anh đổ bệnh, phải nằm lại nhà người dân cả tuần.

Vừa ốm dậy, anh lại tiếp tục hành trình đến từng nhà bà con dân tộc Lào để thu thập thông tin. Bà con quý người, cứ mỗi lần đến nhà khảo sát, điều tra anh đều được bà con mời rượu.

"Văn hóa người dân tộc Lào rất thân thiện, nhiệt tình, mình không uống một chén rượu thì khó làm việc mà uống vào thì mệt nên nhiều khi phải lẩn ra ngoài để ăn mì tôm giữ sức làm việc tiếp.

Thường bà con dân tộc không muốn cung cấp thông tin khi cán bộ thống kê đến điều tra, khảo sát, nên mỗi lần vào bản mình phải hòa đồng, gần gũi, tạo niềm tin họ mới đồng ý cung cấp thông tin. Sau 2 tháng ăn ở cùng bà con, mình sụt mất 3 cân", anh Toàn kể.

Kỷ niệm những lần đi bản

Công tác thống kê tại tỉnh miền núi Tây Bắc có nhiều đặc thù riêng. Đối tượng điều tra đa số là người dân tộc thiểu số, trình độ hiểu biết của bà con dân tộc còn hạn chế, không ít trường hợp "hỏi một đằng, trả lời một nẻo", khiến việc thu thập thông tin gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và đặc thù sinh sống làm việc của bà con dân tộc cũng gây khó khăn cho cán bộ thống kê cơ sở. Phần lớn bà con đi nương rẫy cả ngày, đến tối mới về nhà nên cán bộ thống kê nhiều khi phải chọn thời điểm điều tra vào các buổi tối để thu thập thông tin thống kê.

Nhiều khi điều tra viên hỏi, bà con dân tộc không biết tiếng Kinh nên phải nhờ người có uy tín như trưởng bản, già làng, thầy mo để họ nói lại bằng tiếng dân tộc cho bà con hiểu và trả lời chuẩn xác các thông tin điều tra.

Anh Toàn vẫn nhớ như in chuyến đi năm 2019 tới bản Suối Voi, xã Sín Thầu để thực hiện cuộc tổng điều tra dân số toàn quốc. Sau khi vượt hàng chục km vào đến bản thì bà con treo biển cấm bản 3 ngày để cúng.

Theo tập tục văn hóa của người Mông thì trong 3 ngày cấm bản sẽ nội bất xuất, ngoại bất nhập, người dân không được ra vào bản nên cán bộ thống kê cũng không thể vào bản để thu thập thông tin nhân khẩu.

Anh Toàn chia sẻ bà con người Mông rất đặc thù nên mỗi lần phát phiếu điều tra bằng tiếng Việt, cán bộ thống kê phải tuyển điều tra viên người dân tộc để họ phổ biến thông tin cho bà con hoặc nhờ trưởng bản dẫn điều tra viên đi từng nhà khảo sát. Cũng có trường hợp cán bộ điều tra phải tập hợp bà con ở nhà trưởng bản buổi tối để phát phiếu khảo sát.

Theo anh Toàn, trong mọi cuộc điều tra thống kê, công tác tuyên truyền cho đồng bào dân tộc là quan trọng nhất, phải tuyên truyền kỹ để bà con hiểu ý nghĩa các cuộc điều tra. 

Theo đó, cán bộ sẽ ghi âm file tuyên truyền bằng tiếng dân tộc để phát trên đài truyền thanh nghe đi nghe lại nhiều lần. Như vậy, bà con mới hiểu và hợp tác với các điều tra viên.

Ngoài ra, cán bộ thống kê phải giám sát, hướng dẫn thực hiện việc khảo sát. Quan trọng nhất phải nắm bắt được địa bàn, phát thanh tới tận bản cho đồng bào hiểu. Nhiều khi tiền chi phát phiếu đi khảo sát không đủ tiền xăng xe nhưng điều tra viên vẫn phải đi xe máy xuống tận nơi để khảo sát, giám sát.

Ngoài ra, để đảm bảo số liệu chuẩn xác, trước khi phát phiếu điều tra, cán bộ thống kê phải phối hợp với trưởng bản rà soát, lập bảng kê, rồi mới đi điều tra trực tiếp qua các kênh chính quyền và trực tiếp đi điều tra. Ví dụ khi điều tra nhân khẩu thì cán bộ thống kê phải điều tra theo nhân khẩu thực tế sinh sống trên địa bàn chứ không đơn giản chỉ thống kê theo hộ khẩu thường trú trên địa bàn.