Sự thật ngày Hà Tiên thất thủ

Nhưng đối chiếu chúng với các lời khai của nhân chứng mục kích trong hồ sơ Quân Cơ Xứ nhà Thanh thì hóa ra câu chuyện lại chưa hẳn đúng.

Từ hỗ trợ đến đối đầu

Cuối thế kỷ 18, vương triều Ayutthaya của Xiêm bị người Miến Điện tiêu diệt. Vương tộc Xiêm La tứ tán khắp nơi. Trước cảnh rối ren đó, bề tôi nước Xiêm là Sin (tên Hán là Trịnh Chiêu) tìm cách chiêu mộ lực lượng, đánh đuổi quân Miến Điện để mưu đồ phục quốc. Vì Sin là trấn thủ xứ Tak, nên sử sách thường gọi là Phraya Taksin. Âm Hán Việt đọc là Phi Nhã Tân.

Quân Xiêm chiếm Hà Tiên (tranh của Nai On vẽ dưới triều vua Xiêm Rama V)

Ảnh: Tư liệu của TRẦN HOÀNG VŨ

Trong thời kỳ mới khởi sự, Taksin cũng tìm đến sự giúp đỡ của trấn Hà Tiên. Taksin đã phái hai sứ giả sang Hà Tiên cầu viện và được hậu đãi. Mạc Thiên Tích bằng lòng phái hải quân đi giúp đỡ.

Mặc dù vậy, sau khi đánh đuổi quân Xiêm, Taksin lại tự mình lên ngôi vương. Hành động này khiến Mạc Thiên Tích không đồng tình. Trong tình hình các vương tử nước Xiêm vẫn còn nhiều người còn sống và cũng tập hợp lực lượng để phục quốc, Mạc Thiên Tích không thể tiếp tục ủng hộ Taksin. Khi viết thư gửi sang Thanh cho Lý Thị Nghiêu, Mạc Thiên Tích luôn gọi hành động của Taksin là tiếm vượt.

Bấy giờ, vương tôn nước Xiêm là Chiêu Thúy (có chỗ gọi là Chiếu Tụy) cũng lánh nạn sang trấn Hà Tiên, được Mạc Thiên Tích hậu đãi. Taksin thường yêu cầu Mạc Thiên Tích giao Chiêu Thúy cho mình. Mạc Thiên Tích biết Taksin đã sát hại một hậu duệ Xiêm La khác là Chiếu Vương Cát, nên không đồng ý giao ra. Ngược lại, cuối năm 1768 đầu năm 1769, Mạc Thiên Tích sai cháu mình dẫn quân đưa Chiêu Thúy về nước. Tuy nhiên, do lực lượng yếu và không có được sự hỗ trợ của giới hào tộc và quần chúng ở Xiêm, kế hoạch này không thành công. Quân đội Hà Tiên phải rút lui với tổn thất nặng nề. Đến năm 1771, Taksin mới chuyển hướng sang phía đông, tấn công trấn Hà Tiên để quyết bắt cho kỳ được Chiêu Thúy.

Bản ghi lời khai của Mạc Vũ trong Hồ sơ Quân Cơ Xứ

Ảnh: Tư liệu của TRẦN HOÀNG VŨ

Về ngày Hà Tiên thất thủ

Câu chuyện Hà Tiên thất thủ được Trịnh Hoài Đức ghi chép hết sức chi tiết. Trịnh Hoài Đức cho biết ngày mồng 3 tháng 10, quân Xiêm tới vây Hà Tiên. Mạc Thiên Tích sai hai con trai là Mạc Tử Hoàng và Mạc Tử Dung chặn cửa biển chống cự. Quân Xiêm kéo đại bác lên núi Tô Châu để bắn sang Hà Tiên. Đêm mồng 10, kho thuốc súng ở núi Ngũ Hổ bốc cháy. Đêm 13, quân Xiêm thừa cơ theo chỗ không đắp thành ở cửa sông tràn vào. Hà Tiên thất thủ. Mạc Thiên Tích theo sông Giang Thành chạy về đạo Châu Đốc.

Gần như cùng thời gian với Mạc Thiên Tích, một nhân sĩ khác là Lê Duy Thái cũng được nghe câu chuyện tương tự về lúc Hà Tiên thất thủ. Nhưng những báo cáo của nhân chứng đương thời lại kể một câu chuyện khác. Theo hồ sơ Quân Cơ Xứ nhà Thanh, Mạc Thiên Tích từng sai sứ giả là Mạc Vũ sang Quảng Đông báo cáo tình hình Hà Tiên thất thủ. Mạc Vũ khai rằng: "Năm kia, vào tháng 10, ngày mồng 6, Trịnh Chiêu đem quân tới đánh Hà Tiên. Ngày mồng 9, phá thành. Con trai và con gái của Mạc Thiên Tích cùng với Chiếu Tụy đều bị bắt đi. Mạc Thiên Tích trốn tới địa phương Lộc Luyện của An Nam".

Điều tương tự cũng được một nhân chứng khác là Lương Thượng Tuyển xác nhận. Lương Thượng Tuyển người Quảng Đông, sang Hà Tiên làm nghề nông, sống ở xứ Liên Trì. Liên Trì nghĩa là Ao Sen. Ngày nay, những ao nước phía trước Mạc Công miếu ở Hà Tiên vẫn còn được gọi là Ao Sen. Lương Thượng Tuyển bị quân Xiêm bắt đưa về nước, rồi được Taksin giao trả lại cho nhà Thanh. Lương Thượng Tuyển khai rằng: "Ngày mồng 6 tháng mười năm Càn Long thứ 36, binh mã nước Xiêm La tới đánh Cảng Khẩu. Ngày mồng 9, phá thành. [Quân Xiêm] gặp người là giết. Mọi người chạy nạn. Bọn kẻ hèn trốn lên núi ẩn nấp. Ba ngày sau khi phá thành, bọn lính Xiêm La lên núi cướp bóc tiền của, bắt bọn kẻ hèn giải tới chỗ thổ quan họ Trần, rồi giải về đất Vọng Các của Xiêm La". So sánh với lời nhân chứng, ghi chép của Trịnh Hoài Đức muộn đến bốn ngày so với thực tế.

Ở Hà Tiên còn có truyền thuyết về núi Tam Phu Nhân. Tương truyền ba người vợ của Mạc Thiên Tích - trong đó có bà vợ cả là Hiếu Túc thái phu nhân - đã chạy lên núi này. Khi tình thế nguy cấp, cả ba bà đều tự sát. Vì vậy, ở Hà Tiên đời trước ngoài ngày giỗ Đồng Cuộc để ghi nhớ việc gia đình Mạc Thiên Tích bị hại ở Xiêm, còn có ngày Đồng Nạn để tưởng nhớ những người bị hại khi Hà Tiên thất thủ. (còn tiếp)