Quốc dân Đại hội Tân Trào: Hội nghị Diên Hồng thứ hai trong lịch sử

Lên chiến khu

Quốc dân Đại hội Tân Trào được các nhà nghiên cứu lịch sử đánh giá là "Hội nghị Diên Hồng" thứ hai trong lịch sử nước ta. Sau 81 năm, những nhân chứng tham dự Đại hội hầu hết đã qua đời. May mắn, trong số di cảo của một số nhân chứng còn lưu lại đã giúp chúng tôi dựng lại một phần ký ức về sự kiện lịch sử này sau tròn 81 năm.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với đại biểu Quốc dân Đại hội tại đình Tân Trào

Tranh sơn dầu: Họa sĩ Cao Thương

Ông Vũ Quang, nguyên Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, nhớ lại: "Tôi tham gia đoàn đại biểu Việt Minh Hà Nội đi dự Quốc dân Đại hội Tân Trào do đồng chí Vũ Oanh làm trưởng đoàn. Trong đoàn có tôi, đồng chí Tân, chị Như (Báo Phụ nữ Việt Nam), đồng chí Bảo đã hy sinh... tất cả có 7 người.

Lúc chúng tôi đi ở Hà Nội rất sôi sục lòng căm thù vì Nhật đã đến. Trên có chủ trương những đồng chí nào khỏe, hăng hái nhất trong Đoàn Thanh niên Cứu quốc thì lập ra đội tự vệ chiến đấu… Đồng chí Oanh lúc này là Thành bộ Việt Minh phụ trách thanh niên, tôi và đồng chí Bảo phụ trách đơn vị thanh niên chiến đấu, anh Tân là đại biểu công nhân, chị Như là đại biểu phụ nữ".

Ông Văn Tân, công nhân ở xưởng Avia, kể tiếp: "Lúc đó (năm 1945), tôi 23 tuổi, hãy còn trẻ. Khi chúng tôi được thượng cấp cho biết chuẩn bị đi chiến khu thì lòng chúng tôi rạo rực lắm. Vì ấn tượng thanh niên Hà Nội lúc bấy giờ nghe chữ chiến khu thì nó sung sướng vô cùng".

Khi nhận được lệnh của thượng cấp - là "anh Chu" - viết gửi một mảnh giấy nhỏ loại giấy cuốn thuốc lá, nội dung "chuẩn bị để đi công tác", ông Văn Tân đã biết mình sẽ đi đâu rồi vì trước đó, một đồng đội khác là ông Minh đã cho biết chuẩn bị đi "chiến khu".

Nha sĩ Nguyễn Dương Hồng (đại biểu Quốc hội khóa I tỉnh Bắc Giang, nay là tỉnh Bắc Ninh) trong hồi ức đã chia sẻ hành trình này như sau: "Đường lên Tân Trào không xa, nhưng phải đi vòng vèo, lại còn chờ giao thông, nên tới nơi tính hết hơn 10 ngày".

GS nha khoa Nguyễn Dương Hồng (1918 - 2009)

ẢNH: TƯ LIỆU KMS

Ông Vũ Quang cho biết khi đến Tân Trào, đoàn Hà Nội được phân đến ở trong nhà sàn làm việc của ông Võ Nguyên Giáp - lúc này là Thường trực Khu giải phóng. Ở Hà Nội thiếu tài liệu cách mạng, lên "chiến khu" có nhiều tài liệu khiến các thành viên trong đoàn say sưa đọc. 

"Chúng tôi lúc này còn trẻ lắm", ông Vũ Quang cho biết: "Tôi 19 tuổi, chị Như có lẽ trẻ hơn. Sau đó anh Võ Nguyên Giáp cho biết là còn một tháng nữa mới họp đại hội. Thế là đoàn chúng tôi phân làm 2 đi xuống các vùng lân cận để tuyên truyền đồng bào".

Một hôm, đoàn đại biểu Hà Nội đang ở trong nhà sàn làm việc của ông Võ Nguyên Giáp thì thấy có một ông lão nhìn người gầy gò, chỉ có hai con mắt rất sáng đến. Ông cụ hỏi sức khỏe của đoàn đi đường xa có mệt không? Sau đó, ông cụ đề nghị cho biết đời sống của công nhân Hà Nội như thế nào?

Ông Văn Tân kể lại cảnh chết đói của mấy nghìn công nhân Hà Nội; kể đến chi tiết bản thân mình đã kéo khoảng gần 200 xác chết để đi chôn, sắc mặt của ông cụ thay đổi. 

"Các đồng chí có quyết tâm làm cách mạng không?", nghe ông cụ hỏi vậy, ông Tân đáp: "Thưa cụ, chúng cháu nguyện suốt đời đi theo cách mạng. Phải làm cách mạng thì mới không có cảnh mấy triệu người chết đói như thế".

Lời ông cụ dặn cuối cùng ông Văn Tân luôn ghi nhớ: "Chết sống các đồng chí phải phấn đấu đi theo cách mạng đến cùng, dù trong hoàn cảnh nào cũng phải làm cách mạng thì tình trạng chết đói không còn nữa". 

Ông cụ chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh mà sau này ông Văn Tân đã gặp lại trong ngày độc lập 2.9.1945 tại quảng trường Ba Đình - Hà Nội.

Hội nghị khoa học kỷ niệm 50 năm Quốc dân Đại hội Tân Trào, năm 1995

ẢNH: TƯ LIỆU KMS

"Hội nghị Diên Hồng"

Ngày 16.8.1945, tại làng Kim Long (xã Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang), Quốc dân Đại hội Tân Trào đã chính thức khai mạc. Khoảng 60 đại biểu từ khắp 3 miền đất nước và hải ngoại đại diện đủ các giới nam phụ lão ấu, các đảng phái chính trị, các đoàn thể cứu quốc đã về dự.

Không khí đại hội sôi nổi như những cuộc tranh luận nghị trường tại Quốc hội sau này. Nhà văn Nguyễn Đình Thi kể lại tại Hội nghị khoa học Kỷ niệm 50 năm Quốc dân Đại hội Tân Trào vào năm 1995: "Bác bảo các đại biểu có thắc mắc gì thì hỏi. Tôi còn nhớ anh Trần Đức Thịnh, lúc đó là Xứ Ủy viên phụ trách Nông vận, đã nói rất hăng, nêu nhiều vấn đề gai góc".

Đại hội đã thống nhất thông qua quyết định Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về nhân dân, thông qua Chương trình 10 điểm của Mặt trận Việt Minh… Đại hội cũng quy định quốc kỳ là lá cờ đỏ có ngôi sao vàng 5 cánh ở giữa - lá cờ đã xuất hiện trong Khởi nghĩa nam Kỳ (23.11.1940), Quốc ca là bài Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao.

Nhà văn Nguyễn Đình Thi (1924 - 2003)

ẢNH: TƯ LIỆU KMS

Còn nha sĩ Nguyễn Dương Hồng hồi tưởng: "Đại hội họp cả sáng 17.8.1945, bầu Ủy ban Giải phóng Dân tộc do Hồ Chủ tịch đứng đầu".

Ủy ban Giải phóng Dân tộc - tức Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, gồm 15 thành viên được bầu do cụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, ông Trần Huy Liệu làm Phó chủ tịch. 13 ủy viên đại diện đủ 3 miền Bắc - Trung - Nam, gồm: Nguyễn Lương Bằng, Đặng Xuân Khu (tức Tổng Bí thư Trường Chinh), Võ Nguyên Giáp, Phạm Văn Đồng, Dương Đức Hiền, Chu Văn Tấn, Nguyễn Văn Xuân, Cù Huy Cận, Nguyễn Đình Thi, Lê Văn Hiến, Nguyễn Chí Thanh, Phạm Ngọc Thạch, Nguyễn Hữu Đang.

Thường trực Ủy ban gồm 5 người: Hồ Chí Minh, Trần Huy Liệu, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Lương Bằng, Dương Đức Hiền.

Ngày 17.8.1945, đại hội bế mạc. Thay mặt Ủy ban Dân tộc Giải phóng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc lời tuyên thệ: "Chúng tôi là những người được Quốc dân đại biểu bầu vào Ủy ban Dân tộc Giải phóng để lãnh đạo cuộc cách mạng của nhân dân. Trước lá cờ thiêng liêng của Tổ quốc, chúng tôi nguyện kiên quyết lãnh đạo nhân dân tiến lên, ra sức chiến đấu chống quân thù, giành lại độc lập cho Tổ quốc. Dù phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng không lùi bước".