'Quạt hỏng công tắc nhưng hàng xóm mua mới chứ không chịu sửa'

Mua hàng online tiện lợi, khuyến mãi nối tiếp khuyến mãi, ngày càng có nhiều người mang suy nghĩ: lỗi một bộ phận nhỏ cũng thay cả sản phẩm mới.

Tôi quan sát nhiều gia đình sống xung quanh mình, một chiếc quạt hỏng công tắc, đôi giày bong đế hay chiếc điện thoại pin yếu thường khiến người ta nghĩ ngay đến chuyện mua mới. Nhưng phía sau quyết định tưởng rất nhỏ ấy là một câu chuyện lớn hơn: tiền trong túi mỗi gia đình, lượng rác xã hội phải xử lý, trách nhiệm của nhà sản xuất và cả cách chúng ta đang định nghĩa một cuộc sống tiện nghi.

Có một thời, trong nhiều gia đình Việt, đồ vật hỏng chưa đồng nghĩa với hết đời. Chiếc quạt chạy chậm được mang ra tiệm thay tụ điện. Đôi dép bung quai được đóng lại. Chiếc radio rè tiếng được người thợ tháo từng con ốc, dò từng mối hàn. Có khi món đồ sửa xong còn dùng thêm vài năm. Người ta làm như vậy trước hết vì tiếc tiền, nhưng nhìn từ hôm nay, đó lại là một cách sống khá gần với điều thế giới đang gọi bằng những khái niệm rất hiện đại: tiêu dùng bền vững, kéo dài vòng đời sản phẩm, kinh tế tuần hoàn.

Bây giờ mọi thứ khác nhiều. Chỉ vài cú chạm trên điện thoại, một chiếc máy mới có thể được giao tới tận nhà. Khuyến mãi nối tiếp khuyến mãi, mẫu mới xuất hiện liên tục và khoảng cách giữa "đồ hơi cũ" với "đồ nên thay" ngày càng ngắn. Sự tiện lợi đó đem lại chất lượng sống tốt hơn, không thể phủ nhận. Nhưng nó cũng tạo ra một phản xạ mới: hỏng thì bỏ, cũ thì đổi, lỗi một bộ phận nhỏ cũng có thể thay cả sản phẩm.

>> Vợ chồng cãi nhau vì đồ cũ không dùng là tống về quê

Điều đáng nói là món đồ rời khỏi căn nhà của chúng ta không có nghĩa nó biến mất. Một chiếc máy sấy tóc, nồi cơm điện hay điện thoại cũ vẫn phải đi đâu đó: điểm thu gom, cơ sở tái chế, bãi chứa chất thải hoặc, trong trường hợp không được xử lý đúng cách, những dòng chất thải không chính thức. Thiết bị điện, điện tử có thể chứa kim loại, nhựa và các thành phần cần được thu gom, tháo dỡ, xử lý phù hợp để hạn chế nguy cơ đối với đất, nước và không khí.

Các con số toàn cầu cho thấy áp lực này không nhỏ. Báo cáo Global E-waste Monitor cho biết thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn rác thải điện tử trong năm 2022, tăng mạnh so với năm 2010, trong khi chỉ khoảng 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức theo phương thức phù hợp. Nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn, lượng rác điện tử toàn cầu có thể lên khoảng 82 triệu tấn vào năm 2030.

Ở nhiều quốc gia, "Repair Cafe" đang biến sửa chữa thành một hoạt động cộng đồng. Người dân mang đồ hỏng đến một không gian chung, gặp những người có kỹ năng và cùng tìm cách sửa. Điều quan trọng ở đây không chỉ là cứu lại một chiếc máy pha cà phê hay chiếc áo rách mà còn là chuyển giao kiến thức từ người biết sang người chưa biết. Mô hình này đã phát triển đáng kể. Một khảo sát được Repair Café International công bố tháng 7.2026 ước tính khoảng 60.000 sự kiện Repair Café diễn ra mỗi năm, thu hút khoảng 1,5 triệu lượt người và tiếp nhận hơn 1,6 triệu món đồ. Việt Nam thật ra có nền tảng văn hóa rất thuận lợi cho điều này.

Với riêng mình, khi một món đồ trong nhà trục trặc, tôi chưa cần vội mở ứng dụng mua sắm. Thay vào đó, tôi hỏi một người thợ xem nó có sửa được không? Hỏi giá linh kiện, tính xem chi phí sửa có hợp lý so với mua mới? Nếu phải bỏ, tôi cũng tìm một điểm thu gom phù hợp thay vì cho nó đi chung với túi rác sinh hoạt. Trong một thế giới đang phải tìm cách sử dụng ít tài nguyên hơn và tạo ra ít chất thải hơn, thứ gì còn dùng được thì cố gắng dùng cho hết giá trị của nó.

Vũ Thị Minh Huyền