Những người vợ không có giờ tan ca

Gồng mình lo toan đủ bề từ chuyện kiếm tiền, trả nợ đến chăm sóc cha mẹ già, nhiều phụ nữ U50 rơi vào trạng thái stress nặng và rối loạn lo âu, song không thể dừng lại.

Minh Anh, 39 tuổi, ở Hà Nội, quản lý một nhóm truyền thông cho công ty bảo hiểm. 7h, chị kiểm tra bài vở, chuẩn bị bữa sáng cho hai con, đèo chúng đến trường. Sau đó là các cuộc họp chiến lược, xử lý khủng hoảng, những bữa tối tiếp đối tác kéo dài đến 21h. Về nhà, bàn ăn thành bàn làm việc, giường ngủ thành nơi đọc báo cáo.

Ba tháng nay chị không ngủ quá 5 tiếng một đêm. Ngày hôm sau người phụ nữ đến văn phòng trong tâm trạng mệt mỏi, quên chỗ để xe, vé xe, nói nhịu. Tại nhà, chị thường xuyên quên nồi trên bếp, vài lần ban quản lý phải lên nhà lập biên bản vì để lửa quá tay, chuông báo cháy kêu. Gần đây, chị đến bệnh viện khám vì mất ngủ kéo dài, được chẩn đoán stress mạn tính dẫn đến rối loạn giấc ngủ.

Quỳnh, 40 tuổi, làm ba việc cùng lúc để có 50 triệu đồng mỗi tháng, cũng nhận chẩn đoán trầm cảm nặng nhưng từ chối nhập viện điều trị vì "công việc dang dở".

Chị nói con số đó là mức tối thiểu để nuôi gia đình, gồm học phí hai con, trả góp tiền mua nhà, chi phí thuốc men cho bố mẹ đẻ và tiền hỗ trợ em trai. 6h, chị đưa con đi học rồi đến công ty. Buổi tối, chị vừa ăn vừa livestream bán quần áo đến 1h30 sáng.

"Lúc nào cũng thiếu ngủ, có thể ngủ bất cứ đâu, nhưng sợ bị so sánh với bạn bè nên lại nhắm mắt cày tiếp", Quỳnh nói.

Người lao động lựa chọn "ngắt kết nối" sau giờ làm để giảm áp lực công việc. Ảnh: Quỳnh Trần

Một tối tháng 8, con trai chị hỏi vì sao mắt mẹ thâm, tóc rụng nhiều, chị chỉ biết nghẹn ngào nuốt nước mắt trước lời nói ngây thơ của đứa trẻ. Chồng Quỳnh, một nhân viên kiểm định sản phẩm, nói anh biết vợ bán hàng khuya nhưng nghĩ đó là việc vợ thích. "Tôi tưởng cô ấy vui vì có thêm thu nhập. Đến hôm con hỏi sao mắt mẹ thâm, tôi mới để ý vợ mình mấy tháng nay không ngủ đủ giấc", anh nói, thêm rằng không đặt gánh nặng kiếm tiền lên bạn đời, "thích làm thì không cản".

Minh Anh và Quỳnh không phải trường hợp cá biệt. Khảo sát của Hội Tâm lý học Mỹ năm 2024 ghi nhận phụ nữ 35-45 tuổi có mức độ căng thẳng cao nhất trong các nhóm tuổi tại nước này. Ở Việt Nam, các bệnh viện có khoa sức khỏe tâm thần cho biết số phụ nữ U50 đến khám vì rối loạn lo âu, trầm cảm và mất ngủ kéo dài tăng nhanh mỗi năm.

PGS.TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý, Khoa khoa học và công nghệ giáo dục, Đại học Bách Khoa Hà Nội, nói tuổi 40 là giai đoạn đỉnh cao của sự nghiệp và cũng là đỉnh cao của trách nhiệm. Giới nghiên cứu gọi đây là "thế hệ bánh mì kẹp" khi phía trên là cha mẹ già cần chăm sóc, phía dưới là con cái tuổi ăn học, ở giữa là chính họ với gánh nặng nghề nghiệp lớn nhất đời người.

"Ba luồng đòi hỏi cùng kéo về một con người, trong khi quỹ thời gian, tiền bạc và năng lượng cảm xúc thì hữu hạn", ông nói.

Nếu tình trạng này kéo dài, nó trở thành "stress mạn tính", tức cơ thể ở trạng thái cảnh báo liên tục. Người bệnh cảm thấy lo âu quá mức không tương xứng với sự kiện thực tế, hoặc trầm cảm, trong đó cảm xúc, hy vọng, khả năng cảm thụ niềm vui bị suy giảm.

Ngoài ra, sự giằng xé nội tâm kéo dài tạo ra chuỗi phản ứng dây chuyền. Khi không thể đạt được kỳ vọng hoàn hảo do chính mình hoặc xã hội áp đặt, họ rơi vào trạng thái tự trách, dằn vặt và thất vọng về bản thân, lâu dài như giọt nước tràn ly, trực tiếp phá hủy sự kết nối hôn nhân và tạo áp lực lên con cái.

TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM cơ sở 3, nói người kiệt sức thường khó vào giấc, tỉnh giữa đêm, đau đầu, cứng cổ vai gáy, hay quên, khó kiểm soát cảm xúc. Đường tiêu hóa cũng rối loạn do trục não - ruột chịu tác động khi hệ thần kinh giao cảm bị kích hoạt kéo dài.

Bên cạnh đó, bác sĩ Đồng Thu Trang, Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, nói sau tuổi 40, hormone ở phụ nữ suy giảm trước khi vào giai đoạn tiền mãn kinh, kéo theo tích mỡ, rối loạn giấc ngủ, dễ bốc hỏa. Estrogen giảm theo tuổi cũng làm tăng nguy cơ tim mạch và rối loạn chuyển hóa.

Ảnh minh họa: Thùy Linh

Gánh nặng của Minh Anh và Quỳnh không chỉ đến từ lựa chọn cá nhân. Theo báo cáo năm 2023 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), phụ nữ Việt Nam dành trung bình 20,2 giờ mỗi tuần - gần ba tiếng mỗi ngày - cho các công việc không lương như dọn dẹp, nấu nướng và chăm sóc gia đình. Trừ 8 tiếng làm việc công sở và 3 tiếng lo việc nhà, quỹ thời gian còn lại của họ chỉ vỏn vẹn 13 tiếng cho mọi nhu cầu sinh hoạt thiết yếu từ giấc ngủ, bữa ăn đến việc đồng hành cùng con cái và phát triển bản thân.

Nghiên cứu "Điều tra quốc gia về sử dụng thời gian" do Tổng cục Thống kê (cũ) thực hiện cùng năm cho thấy có khoảng 1/3 nữ giới Việt không có thời gian giải trí trong ngày. Lý do là hầu hết họ phải dành thời gian làm việc nhà. Khối việc này không có lương, không được tính vào GDP, và "vô hình" trong mắt chính người trong gia đình - khi coi việc này là "hiển nhiên".

"Kỳ vọng giỏi việc nước, đảm việc nhà đặt lên vai phụ nữ hai ca làm việc trong một ngày: ca ở công sở và ca ở nhà. Xã hội khen người phụ nữ đảm đang, nhưng lời khen đó chính là thứ giữ họ ở lại trong tình trạng quá tải", ông Hà nói.

PGS Hà nói lối thoát không nằm ở việc cố gắng nhiều hơn, mà ở việc hạ chuẩn "hoàn hảo" xuống mức "đủ dùng". Ông khuyên mỗi ngày, phụ nữ nên dành 30-45 phút tách khỏi công việc, điện thoại và trách nhiệm gia đình để nghỉ ngơi; tắt thông báo công việc sau 20h; nói thẳng với chồng con mình cần giúp việc gì, thay vì chờ người khác tự hiểu.

"Người phụ nữ không thể tự giải quyết một vấn đề do cả gia đình và xã hội tạo ra", ông nói. Gốc rễ nằm ở chỗ khối việc nhà không lương vẫn mặc định dồn lên vai người vợ và nhiều nơi làm việc vẫn đo năng lực bằng số giờ ngồi tại bàn thay vì kết quả. Doanh nghiệp có thể giảm áp lực này bằng giờ làm linh hoạt và cơ chế làm việc từ xa, để phụ nữ không phải chọn giữa cuộc họp lúc 18h và bữa tối của con. Trong gia đình, việc nhà cần được nhìn nhận là trách nhiệm chung có thể phân công, chứ không phải bổn phận riêng của người vợ.

"Chừng nào xã hội còn coi đảm đang là tiêu chuẩn đạo đức của riêng phụ nữ, chừng đó họ còn kiệt sức", chuyên gia kết luận.

Thùy An