Nhiều trường đại học cùng đào tạo một sinh viên

Trong khi đó, không ít trường đại học địa phương và nhiều trường cao đẳng phải liên tục xét tuyển bổ sung, thậm chí không tuyển đủ sinh viên dù đào tạo cùng một ngành.

Ngành Công nghệ thông tin, Kế toán, Cơ khí hay Điện đều có thể được đào tạo ở hàng chục trường khác nhau, nhưng thí sinh vẫn tập trung vào một số ít trường có thương hiệu. Kết quả là nơi thì quá tải, nơi thì lãng phí giảng đường, phòng thí nghiệm và đội ngũ giảng viên.

Có lẽ đã đến lúc chúng ta đặt ra một câu hỏi khác: Phải chăng vấn đề không nằm ở số lượng trường, mà nằm ở cách tổ chức hệ thống đào tạo?

Hiện nay, chúng ta đang để các trường cạnh tranh để tuyển được sinh viên. Tôi cho rằng nên chuyển sang một tư duy khác: Để nhiều trường cùng đào tạo một sinh viên.

Muốn làm được điều đó, trước hết cần chuẩn hóa các học phần cốt lõi của từng ngành trên phạm vi cả nước.

Ví dụ, một sinh viên ngành cơ khí ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Cần Thơ đều phải học những học phần nền tảng như Cơ học, Sức bền vật liệu, Chi tiết máy hay Vật liệu kỹ thuật. Nếu chuẩn đầu ra của những học phần này được thống nhất trên toàn quốc, thì học ở trường nào cũng phải đạt cùng một mức năng lực.

Người học nhanh có thể hoàn thành sớm. Người học chậm phải học lại cho đến khi đạt yêu cầu. Điều quan trọng là không ai được tốt nghiệp nếu chưa làm chủ kiến thức nền tảng.

Khi đã có chuẩn chung, việc liên thông giữa các trường sẽ trở nên dễ dàng hơn.

Hãy hình dung một học sinh ở Nghệ An chỉ đủ điểm vào trường đại học địa phương. Thay vì coi đó là điểm kết thúc, đây chỉ là điểm khởi đầu. Sau hai hoặc ba năm, nếu đạt kết quả học tập xuất sắc và vượt qua các kỳ đánh giá độc lập, cháu có thể đăng ký học những học phần chuyên sâu tại Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Kinh tế Quốc dân hay một trường có thế mạnh đúng lĩnh vực mình theo đuổi.

Ngược lại, nếu một sinh viên của trường tốp đầu muốn học một chuyên ngành mà trường khác có thế mạnh hơn, cũng có thể chuyển sang học một số học phần tại đó rồi được công nhận kết quả.

Trong khi đó, nhiều trường kinh tế lại mở ngành Công nghệ thông tin, Khoa học dữ liệu hay Trí tuệ nhân tạo. Việc mở rộng ngành đào tạo có thể xuất phát từ nhu cầu tự chủ tài chính hoặc tận dụng cơ sở vật chất, nhưng cũng khiến nguồn lực bị phân tán.

Nếu chương trình nền tảng đã được chuẩn hóa, các trường không nhất thiết phải đầu tư dàn trải để đào tạo mọi thứ. Một trường mạnh về kỹ thuật có thể tập trung đào tạo kỹ thuật. Một trường mạnh về tài chính tập trung đào tạo tài chính. Sinh viên ngành công nghệ tài chính hoàn toàn có thể học nền tảng công nghệ ở trường kỹ thuật rồi học chuyên sâu về tài chính ở trường kinh tế.

Thay vì cạnh tranh xem ai mở được nhiều ngành hơn, các trường sẽ cạnh tranh bằng chất lượng ở lĩnh vực mình làm tốt nhất.

Hiện nay, nhiều trường cao đẳng gặp rất nhiều khó khăn trong tuyển sinh vì tâm lý chuộng bằng đại học. Nhưng nếu hệ thống được thiết kế theo hướng nhiều tầng, trường cao đẳng có thể đảm nhận việc đào tạo các học phần thực hành, kỹ năng nghề hoặc những giai đoạn đầu của chương trình. Người học sau khi chứng minh được năng lực vẫn có thể tiếp tục tích lũy học phần để chuyển tiếp lên đại học.

Con đường phát triển không còn bị chia cắt thành hai lựa chọn "cao đẳng" hoặc "đại học", mà trở thành một hành trình liên tục dựa trên năng lực thực tế.

Đối với các ngành như y khoa, sư phạm hay kỹ thuật, mô hình này còn giúp nâng cao chất lượng đầu ra. Năng lực nghề nghiệp sẽ không được xác nhận chỉ bằng một kỳ thi tốt nghiệp hay một tấm bằng, mà qua nhiều lần đánh giá trong quá trình học, thực hành và chuyển tiếp giữa các cơ sở đào tạo. Người học muốn tiến lên môi trường đào tạo cao hơn phải chứng minh được khả năng của mình, chứ không thể chỉ học đối phó hay dựa vào điểm số đẹp trên bảng điểm.

Điều quan trọng nhất là cách nhìn về giáo dục đại học cũng sẽ thay đổi.

Mục tiêu không còn là xây dựng thật nhiều trường mạnh hoạt động riêng lẻ, mà là xây dựng một hệ thống đại học mạnh, trong đó mỗi trường phát huy thế mạnh của mình và cùng tham gia đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước.

Một trường đại học không nhất thiết phải làm tất cả mọi việc. Nhưng nếu biết hợp tác trong một chương trình đào tạo thống nhất, nhiều trường có thể cùng tạo nên những kỹ sư, bác sĩ, giáo viên hay chuyên gia giỏi hơn rất nhiều so với khi mỗi trường phát triển như một "ốc đảo".

Có lẽ đã đến lúc chuyển từ tư duy "mỗi trường tìm cách giữ sinh viên của mình" sang "nhiều trường cùng đào tạo một sinh viên". Khi đó, nơi người học bắt đầu sẽ không còn quyết định toàn bộ tương lai của họ; điều quyết định sẽ là năng lực được tích lũy và được kiểm chứng liên tục trong suốt quá trình học tập.