Người cha 'không xứng được hạnh phúc'

Sau khi đoạt huy chương vàng Olympic Mùa Đông ở Italy, ngôi sao trượt băng Alysa Liu tỏ vẻ tức giận khi biết cha cô vui vì cô thi đấu trở lại. Cô cho rằng ông không xứng đáng được hạnh phúc vì ông từng giận dữ khi cô nghỉ thi đấu.

Thoạt nghe ai cũng cảm thấy Alysa thật vô lý, bởi nếu ông đã giận vì cô nghỉ thi đấu thì việc ông vui vì cô thi đấu trở lại là bình thường. Tuy nhiên, Alysa lý giải, chỉ đơn giản là cô khó chịu và bất hòa với cha mình. Vậy nên, dù ông giận hay vui, cô đều cho rằng ông không xứng đáng hạnh phúc.

Đứng từ góc nhìn của Arthur Liu, đó là những tháng ngày làm bố đơn thân, là hàng trăm nghìn USD chi phí tập luyện, là vòng lặp thời gian đưa con đi trượt gần như vô tận, là những lúc cải trang để theo dõi sát sao quá trình tập luyện của con, và còn cả những lúc phải làm đêm để đuổi kịp công việc do đã dành quá nhiều thời gian cho con gái.

Đứng từ góc nhìn của Alysa Liu, đó là tuổi thơ đầy ám ảnh phải luyện tập 12 tiếng mỗi ngày, là lúc bị cấm uống nước vì sợ tăng cân, là cảm giác bức bách khi có người bố gắt gao tiến độ luyện tập, là nỗi cô đơn khi phải học tại nhà và tập luyện một mình. Niềm yêu thích trượt băng bị đè nén bởi cảm giác mất tự do, khiến cô tuyên bố giải nghệ khi 16 tuổi.

Câu chuyện của Alysa phức tạp, nhưng mối quan hệ gia đình này có thể thấy thấp thoáng ở những gia đình người Mỹ gốc Trung, gia đình châu Á hiện tại, như ở Việt Nam. Cha mẹ làm hết những gì có thể để con cái thành đạt, nhưng khi con cái thành đạt rồi, lại quay ra oán trách cha mẹ.

Có nhiều bậc cha mẹ ép con học thêm để con vào trường chuyên, lớp chọn, thậm chí bỏ rất nhiều tiền cho con học trường quốc tế, chỉ mong con có tương lai xán lạn hơn. Tôi từng chứng kiến có người xé toạc ước mơ họa sĩ của con, và bắt con trở thành bác sĩ. Nhưng khi đã trở thành bác sĩ rồi, đứa con lại treo tấm bằng để theo đuổi ước mơ riêng của mình.

Tương lai khó ai biết trước, nhưng dù tương lai có thế nào, mỗi người đều khó thay đổi logic tư duy của mình. Nếu thành danh, người con có thể vẫn nghĩ giá được theo đuổi đam mê từ nhỏ, cuộc sống của mình sẽ hạnh phúc hơn. Còn cha mẹ sẽ tin rằng, sự định hướng của họ đã tạo nên nền móng thành công. Mâu thuẫn không hồi kết giữa kinh nghiệm của cha mẹ và ước vọng của con cái này không thể nói đúng sai, vì con người không ai có một cuộc đời thứ hai để so sánh.

Một trong những giai đoạn khó khăn nhất trong hành trình làm cha mẹ là đối diện với tuổi nổi loạn của con.

Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh, mỗi đứa trẻ một cuộc sống riêng. Nhưng từ 8 tuổi tới tận ngoài 30, những đứa trẻ sớm hay muộn đều bước vào tuổi nổi loạn ở một mức độ nào đó. Tôi từng thấy nhiều bậc cha mẹ kiệt sức vì cố gắng khuyên trẻ làm điều đúng đắn, theo kinh nghiệm của họ. Còn những đứa trẻ khăng khăng cho rằng cha mẹ không hiểu chúng và đã già cả lỗi thời.

Tuy nhiên, có lẽ chúng ta cần nhìn nhận vấn đề theo một hướng khác, kinh nghiệm của cha mẹ không mâu thuẫn với hạnh phúc và thành công của con cái. Ngược lại, theo quan sát của tôi, cha mẹ càng có kinh nghiệm và hiểu biết, thì giáo dục con cái sẽ càng dễ dàng hơn. Người hiểu rõ sự vận hành của xã hội có thể dễ dàng hơn trong việc thuyết phục con cái lựa chọn hướng đi khôn ngoan.

Tôi muốn lấy một ví dụ thực tế. Con trai một đồng nghiệp của tôi nói rằng muốn bỏ học để theo sự nghiệp tuyển thủ thể thao điện tử Liên minh huyền thoại. Cậu khẳng định có trình độ vượt xa các bạn trong lớp. Anh không nóng giận mà bình tĩnh tìm hiểu. Sau đó, anh hỏi bé về tuyển thủ quốc tế nào mà bé yêu thích nhất? Bé trả lời là Uzi. Anh nói, Uzi có kỷ lục leo top 1 Thách đấu (mức xếp hạng cao nhất - 0,034% người chơi) trong 100 giờ. Con chỉ cần có thể đạt mức Đại cao thủ (khoảng 0,12% người chơi) trong 100 giờ ở kỳ nghỉ tới, thì con có thể bỏ học. Còn nếu không, con đường này không phải của con, vì nghề này chỉ có số ít là có thu nhập. Còn bây giờ vẫn phải tiếp tục học thật tốt.

Cậu bé háo hức đợi tới kỳ nghỉ để thực hiện thử thách. Tuy nhiên sau khi chơi điên cuồng tới 10 tiếng mỗi ngày, cậu sớm vỡ mộng vì chỉ đạt mức Lục bảo (khoảng 10% người chơi). Lúc đó anh nói với con rằng, đây chỉ là bài kiểm tra kỹ năng vì để thành tuyển thủ chuyên nghiệp còn cần nhiều thứ khác nữa. Có khoảng 3.000-5.000 người chơi Thách đấu trên thế giới, chỉ có rất ít trong số họ thi đấu chuyên nghiệp. Sau đó anh còn cho con xem một số thống kê về độ tuổi đạt mức Đại cao thủ và một số khía cạnh khác của tuyển thủ thể thao điện tử. Sau đó, cậu bé bỏ việc chơi game và bỏ theo dõi các game thủ.

Có vài điều tôi tự quan sát, chiêm nghiệm và rút ra. Thứ nhất, đừng quát hay đánh một đứa trẻ vì bé có những hiểu biết nông cạn hay suy nghĩ ngờ nghệch. Đó là đặc quyền của trẻ con, thậm chí là người trẻ tuổi. Hãy lùi lại, đừng va chạm với những góc cạnh của đứa trẻ nổi loạn. Lùi lại một vài tiếng không làm cho đứa trẻ nổi loạn hơn, hay đẩy chúng vào nguy hiểm ngay. Thời gian này, cho phép cha mẹ suy nghĩ cẩn thận hơn về cách khuyên và uốn nắn trẻ.

Thứ hai, đừng cấm đoán và áp đặt mà hãy tạo điều kiện cho trẻ hiểu ra vấn đề. Trẻ nổi loạn không muốn nghe lời. Nhưng vì trẻ rất tin vào bản thân, nên các bé thường triệt để thay đổi nếu tự nhận ra. Khi trẻ đã nhận ra, đó là lúc cha mẹ cần lên tiếng chỉ bảo cụ thể.

Đồng nghiệp của tôi là một chuyên gia giáo dục, nên anh ít cần tham vấn người khác. Tuy nhiên, các bậc làm cha mẹ cần tích cực tham vấn người khác. Tâm lý của nhiều cha mẹ Việt Nam là thích khoe con, nên không muốn nói về cuộc chiến với trẻ nổi loạn. Điều này thường khiến họ đơn độc và kiệt sức. Việc tham vấn người có kinh nghiệm hoặc chuyên môn giúp mở rộng hơn tầm nhìn và tránh một số sai lầm cơ bản.

Những lúc kiệt sức vì giáo dục con, phụ huynh có thể nhớ rằng sự nổi loạn không phải hoàn toàn tiêu cực. Một số nghiên cứu cho thấy những đứa trẻ ngỗ nghịch, có xu hướng phản biện, độc lập thường sở hữu những năng lực nhất định nếu được định hướng đúng. Các em không ngờ nghệch, mà chỉ đang cần một cách tiếp cận phù hợp hơn.

Trẻ con khó tránh khỏi sai lầm, và cách yêu con của cha mẹ cũng không phải lúc nào cũng phù hợp. Nhưng những va chạm đó không thể trở thành lý do phủ nhận nỗ lực để trưởng thành của cả hai bên.

Tô Thức