'Ngoại giao pháo hạm' giữa Mỹ và Iran ở eo biển Hormuz

Mỹ và Iran đang bước vào cuộc đấu căng thẳng với vòng "phong tỏa kép" nhằm siết chặt yết hầu kinh tế của đối phương tại Hormuz, buộc bên kia phải nhượng bộ trước.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/4 thông báo trên Truth Social rằng lệnh ngừng bắn hai tuần với Iran được gia hạn đến khi Tehran gửi đề xuất đàm phán cho Washington. Ông cũng chỉ đạo quân đội Mỹ duy trì lệnh phong tỏa cảng biển Iran và trạng thái sẵn sàng hành động trên mọi mặt.

Điều này đồng nghĩa đòn không kích nhắm vào các cây cầu và nhà máy điện của Iran mà ông Trump đe dọa trước đó sẽ được hoãn vô thời hạn. Quyết định của ông Trump khiến xung đột rơi vào tình trạng lấp lửng, khi các nỗ lực hậu trường nhằm thúc đẩy đàm phán ở Pakistan vẫn diễn ra, nhưng trọng tâm hoạt động quân sự của hai bên lúc này đã chuyển từ đất liền ra biển, theo Patrick Wintour, nhà bình luận của Guardian.

"Cả hai bên đang cạnh tranh để chứng minh khả năng thực thi lệnh phong tỏa tại eo biển Hormuz hiệu quả hơn đối thủ. Đây đã trở thành một kiểu ngoại giao pháo hạm tại tuyến đường biển quan trọng hàng đầu", Wintour nhận định.

Một tàu hàng ở vịnh Ba Tư đang hướng về eo biển Hormuz ngày 22/4. Ảnh: AP

Tehran cuối tuần qua đảo ngược quyết định mở cửa eo biển Hormuz, tuyên bố tái áp đặt hạn chế vì Mỹ không dỡ lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran bất chấp việc 2 bên đạt lệnh ngừng bắn. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 22/4 thông báo đã bắt giữ hai tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz. Xuồng cao tốc của lực lượng này cũng đã nổ súng vào ba tàu hàng gần eo biển, gây hư hại về phương tiện.

Việc IRGC liên tiếp nổ súng, bắt tàu ở Hormuz được coi là cách Iran gửi đi thông điệp rằng họ đủ khả năng siết chặt yết hầu của nền kinh tế toàn cầu, theo Wintour.

Trong khi đó, Mỹ thực hiện chiến thuật trực diện hơn thông qua việc phong tỏa các cảng của Iran, đe dọa ngăn chặn và bắt bất cứ tàu nào đi hoặc đến cảng Iran.

Khu trục hạm USS Spruance của Mỹ hôm 19/4 nã ít nhất 3 phát đạn pháo 127 mm về phía tàu hàng Touska treo cờ Iran khi nó tìm cách vượt qua vòng phong tỏa của hải quân Mỹ. Lính Mỹ sau đó đổ bộ từ trực thăng để kiểm soát tàu Touska.

Với lệnh trừng phạt và phong tỏa đường biển, Washington dường như đang tìm cách làm sụp đổ nền kinh tế Iran, khi các kho lưu trữ dầu của nước này dần bị lấp đầy, dẫn tới nguy cơ phải đóng một số mỏ dầu vì không thể xuất khẩu.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo chỉ trong vài ngày tới, các kho chứa tại đảo Kharg sẽ đầy và các giếng dầu của Iran sẽ phải đóng cửa. Việc thắt chặt thương mại hàng hải của Iran nhắm thẳng vào "huyết mạch doanh thu" của chính quyền này, ông Bessent nói.

Quỹ Phòng vệ Dân chủ (FDD), tổ chức tư vấn có trụ sở tại Washington, nhận định nếu lệnh phong tỏa tiếp tục được Mỹ duy trì, Iran sẽ hết sạch chỗ chứa dầu vào ngày 26/4, buộc nước này phải đóng mỏ khai thác.

Việc buộc Iran phải ngừng khai thác vì không còn chỗ chứa dầu có thể gây tổn hại lâu dài cho các mỏ dầu, như làm giảm khả năng thấm của tầng chứa, hiện tượng nước tràn lên giếng khai thác và sự nén chặt cấu trúc địa chất. Những điều này sẽ khiến sản lượng khai thác và dòng tiền trong tương lai bị suy giảm vĩnh viễn, sĩ quan hải quân Mỹ đã nghỉ hưu Lance B Gordon viết trên trang RealClearDefense.

"Đây là một cuộc đấu trí và đấu lực mà cả hai bên đều tin rằng thời gian đang ủng hộ mình", nhà bình luận Wintour của Guardian cho hay.

Dù vậy, giới chức Iran vẫn cho thấy sự cứng rắn. Chánh án Gholamhossein Mohseni-Ejei, lãnh đạo nhánh tư pháp của Iran, tuyên bố "kẻ thù không ở vị thế mà họ có thể áp đặt thời hạn cho chúng tôi".

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, người từng dẫn đầu phái đoàn nước này đàm phán với Mỹ, ngày 22/4 viết trên X rằng eo biển Hormuz sẽ không thể được mở lại chừng nào Mỹ vẫn tiếp tục "hành động bắt nạt" bằng lệnh phong tỏa.

Mark Dubowitz, giám đốc điều hành của FDD, cho rằng chiến lược hiện tại của Mỹ là ngừng không kích trên đất liền ở Iran, tăng cường áp lực vào mặt trận trên biển, bao gồm việc Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) gia tăng sức ép bằng cách bắt giữ tàu Iran.

Sự kết hợp giữa phong tỏa, thực thi trừng phạt và đe dọa về các cuộc không kích mới đang diễn ra song song với nỗ lực đàm phán, theo Wintour.

Vị trí các cảng biển ở vịnh Ba Tư và vịnh Oman. Đồ họa: WSJ

Ông Qalibaf tuyên bố Iran hiểu rõ và có thể phá bỏ chiến lược này của Mỹ, một phần bằng cách từ chối tái khởi động vòng đàm phán mới cho đến khi lệnh phong tỏa cảng biển được dỡ bỏ. Iran những ngày qua dường như cũng đã tìm cách thăm dò và lách qua vòng phong tỏa của Mỹ.

Công ty theo dõi hàng hóa Vortexa cho biết ít nhất 19 tàu dầu Iran đã rời vùng Vịnh và 15 tàu tiến vào từ biển Arab, bất chấp lệnh phong tỏa của Mỹ. Trong số tàu đi ra, 6 tàu chở đã vận chuyển khoảng 10,7 triệu thùng dầu thô của Iran, mang lại doanh thu ước tính 910 triệu USD cho nước này.

Iran dường như cũng nhận thấy lệnh phong tỏa eo biển của họ đang phát huy tác dụng. Giá dầu hiện ở mức trên 100 USD/thùng. 20.000 chuyến bay của Lufthansa bị hủy do chi phí nhiên liệu tăng cao, trong khi các nước châu Âu phải rút hầu bao nhiều hơn để giảm thiểu lạm phát năng lượng.

"Các nước láng giềng phía nam của Iran nên biết rằng nếu lãnh thổ và cơ sở vật chất của họ được sử dụng để phục vụ kẻ thù tấn công Iran, họ sẽ phải nói lời vĩnh biệt với việc sản xuất dầu mỏ ở Trung Đông", Majid Mousavi, tư lệnh Lực lượng Hàng không Vũ trụ thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cảnh báo.

Tuy nhiên, Iran cũng ám chỉ họ còn những lá bài khác. Hãng thông tấn Tasnim, có liên kết với IRGC, đã đề cập đến khả năng gây gián đoạn Internet toàn cầu bằng cách nhắm vào mạng lưới cáp quang dày đặc dưới đáy biển của các nước vùng Vịnh. Tasnim cho rằng bất kỳ sự gián đoạn nào đối với hệ thống này cũng sẽ dẫn đến thảm họa cho nền kinh tế số của khu vực.

Song việc leo thang theo cách này có thể gây ra căng thẳng nội bộ tại Iran, quốc gia vốn đã kiệt quệ vì chiến tranh. Tổng thống Trump nói rằng giới lãnh đạo Iran đang bộc lộ những dấu hiệu rạn nứt sâu sắc và đó là lý do Tehran không thể đưa ra một phản hồi thống nhất với các đề xuất ngừng bắn của Mỹ.

Iran bác bỏ, khẳng định giới lãnh đạo và hệ thống chính trị của nước này đang "đồng lòng hơn bao giờ hết". Dù vậy, áp lực đè nặng lên người dân Iran là điều không thể phủ nhận, theo Wintour. Tại Iran, một số người đã lên tiếng kêu gọi tận dụng lệnh ngừng bắn để tổ chức thảo luận về cách ứng phó với khủng hoảng, thay vì chỉ để giới tinh hoa quyết định.

"Chúng ta cần tạo ra không gian thảo luận an toàn, cởi mở và văn minh về các lựa chọn mà đất nước có thể cân nhắc trước khủng hoảng này. Chỉ khi đó, quyết định tối ưu và hợp lý nhất mới có thể được đưa ra và công bố một cách thẳng thắn, minh bạch và đầy dũng khí", Ahmad Zeidabadi, nhà văn cải cách người Iran, cho hay.

Thanh Tâm (Theo Guardian, AFP, NY Times)