Làm sao giúp người cao tuổi thoát bẫy lừa đảo?

Những cái bẫy "0 đồng"

Năm trước, bà Ngọc (68 tuổi, ngụ Đồng Tháp) được hàng xóm rủ đến một cơ sở trải nghiệm máy trị liệu miễn phí. Tại đây, các nhân viên thường xuyên hỏi thăm, tạo cảm giác gần gũi khiến bà dần trở thành khách quen và ngày nào cũng tới trải nghiệm. Sau một thời gian, bà bắt đầu mua nhiều loại thực phẩm chức năng được giới thiệu hỗ trợ xương khớp, huyết áp, tuần hoàn máu, giấc ngủ… với tổng số tiền hàng chục triệu đồng. Sau đó, dù con gái can ngăn, bà vẫn chi hơn 200 triệu đồng mua máy trị liệu cùng các thiết bị, sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Bán được hàng rồi, phía công ty gần như bỏ mặc khách hàng khiến những thiết bị trị giá hàng trăm triệu đồng bị bỏ xó. Một thời gian sau, khi bà Ngọc không còn tiền mua thêm hàng mới, thái độ thân thiết của các nhân viên chăm sóc cũng thay đổi. Người nhà sau đó mới phát hiện bà Ngọc bị lừa vì có nhiều sản phẩm cùng loại được bán trên thị trường với giá thấp hơn nhiều.

Người dân bức xúc vì bị lừa mua các sản phẩm giá cao, chất lượng thấp

ẢNH: CA LAI CHÂU CUNG CẤP

Bà Nguyễn Thị Diệp (66 tuổi, ngụ P.Phước Long, TP.HCM) mới đây nhận được cuộc điện thoại từ nhân viên tự xưng là hãng taxi và dành cho bà chương trình tri ân với món quà 2 triệu đồng. Tin lời, bà Diệp đã sắp xếp thời gian để tham dự theo lời mời rất chân thành, nhưng đến nơi thì bà mới phát hiện ra nơi đó giống như một buổi quảng cáo giới thiệu sản phẩm, "2 triệu đồng" quà tặng cho bà là con số mà bà sẽ được giảm giá nếu mua những loại máy massage đấm bóp, băng chân...

Thời gian gần đây, chiêu mời gọi du lịch "0 đồng" đang nở rộ trở lại, và đối tượng nhắm đến không ai khác chính là những người cao tuổi. Theo ghi nhận, chương trình "du lịch 0 đồng", tham quan miễn phí, hành hương hoặc hội thảo chăm sóc sức khỏe trá hình thường tìm đến những người về hưu, cao tuổi, neo đơn. Các trò này được quảng cáo dưới danh nghĩa tri ân khách hàng, chăm sóc sức khỏe cộng đồng hoặc hỗ trợ người cao tuổi tham quan, lễ chùa. Để thu hút người tham gia, đơn vị tổ chức đưa ra nhiều ưu đãi như miễn phí chuyến đi, hỗ trợ ăn uống, phương tiện di chuyển và tặng quà. Tuy nhiên, thay vì dành phần lớn thời gian cho tham quan như quảng cáo, người tham gia có thể được đưa tới các hội thảo, điểm giới thiệu sản phẩm hoặc cơ sở kinh doanh không rõ ràng. Tại đây, nhiều loại thực phẩm chức năng, thuốc Đông y, thiết bị chăm sóc sức khỏe, đồ gia dụng được quảng cáo với những công dụng đặc biệt như hỗ trợ điều trị nhiều bệnh, kéo dài tuổi thọ hoặc cải thiện sức khỏe.

Đáng chú ý, người tham gia có thể bị tác động bằng nhiều thủ thuật tâm lý: người đóng giả khách hàng kể lại câu chuyện chữa bệnh kỳ diệu, những lời quảng cáo về hiệu quả sản phẩm, quà tặng và chương trình giảm giá được thông báo chỉ có hiệu lực trong thời gian ngắn. Nhiều trường hợp vì tin tưởng hoặc ngại từ chối trước đám đông đã bỏ số tiền lớn mua sản phẩm với giá cao hơn nhiều so với giá trị thực.

Làm sao giúp người cao tuổi?

Trao đổi với PV Thanh Niên, ông Ngô Minh Hiếu, Giám đốc dự án Chống Lừa Đảo (Chongluadao.vn), chia sẻ: Thực tiễn phòng chống tội phạm chỉ ra rằng công nghệ chặn lọc chỉ giải quyết được phần ngọn, chính sự quan tâm của gia đình và sự bao bọc của cộng đồng mới là "hàng rào miễn dịch" hiệu quả nhất giúp người cao tuổi chống lại các thủ đoạn lừa đảo tinh vi.

Cảnh giác với chiêu trò tri ân tặng quà và tour 0 đồng

ẢNH: QUANG THUẦN TẠO BẰNG AI

Theo ông Ngô Minh Hiếu, con cháu không chỉ là người hỗ trợ tài chính mà phải trở thành "cố vấn kỹ thuật" và "chuyên gia tâm lý" cho ông bà, cha mẹ. Liệu pháp "vắc xin tinh thần" là cần phải thường xuyên cập nhật (nhắc lại): Trong các bữa cơm hoặc cuộc gọi, hãy kể lại các vụ lừa đảo mới xuất hiện trên báo đài và để họ tự rút ra những bài học. Đối với các thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao, người cao tuổi thường gặp khó khăn trong thao tác cài đặt, vì vậy con cháu cần chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ thụ động trên thiết bị của họ, cài đặt hạn mức chuyển khoản thấp trên ứng dụng ngân hàng (ví dụ tối đa 5 - 10 triệu đồng/ngày) để giảm thiểu thiệt hại nếu lỡ bị tấn công; đăng ký dịch vụ thông báo biến động số dư qua số điện thoại của con cái (nếu được sự đồng thuận) để kịp thời phát hiện giao dịch bất thường.

Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm đào tạo an ninh mạng Athena, cũng nhận định: Hiện nay tội phạm mạng thường xuyên tấn công người lớn tuổi nhằm tìm cách chiếm quyền kiểm soát thiết bị, tài khoản ngân hàng hoặc các ứng dụng quan trọng để trực tiếp chiếm đoạt tiền. Thứ hai, mục tiêu có thể không phải tài sản của nạn nhân mà là thông tin về con cháu, người thân và các mối quan hệ gia đình. Sau khi thu thập đủ dữ liệu, đối tượng dựng lên những tình huống như cha mẹ bị bệnh, gia đình gặp việc khẩn cấp, cần tiền gấp… rồi giả danh người thân để yêu cầu chuyển tiền. Càng nắm nhiều thông tin thật, kịch bản lừa đảo càng dễ tạo lòng tin. Thứ ba, tội phạm lợi dụng hạn chế về kiến thức công nghệ của một bộ phận người lớn tuổi để lập tài khoản Zalo hoặc mạng xã hội giả mạo con cháu, sử dụng đúng tên và hình ảnh của người thân. Từ đó, chúng gửi đường link độc hại, dụ nạn nhân cung cấp thông tin hoặc tiếp tục khai thác dữ liệu về tài sản, bất động sản, giấy tờ và các thành viên trong gia đình. Mặc dù khả năng nhận diện các thủ đoạn công nghệ còn hạn chế, nhưng khó khăn lớn nhất trong gia đình là cảnh báo từ con cháu đôi khi chưa đủ sức thuyết phục người lớn tuổi.

Vì vậy, theo ông Võ Đỗ Thắng, phòng chống lừa đảo mạng cần thêm một lá chắn ngay tại cộng đồng. Tổ dân phố, hội đoàn và công an khu vực có thể chủ động tiếp cận các gia đình có người lớn tuổi, thường xuyên phổ biến những thủ đoạn mới và hướng dẫn cách xử lý khi gặp tình huống nghi ngờ. Ông Ngô Minh Hiếu gợi ý: Tổ dân phố, Hội người cao tuổi, Hội phụ nữ và các tổ chức đoàn thể cần thay đổi phương thức tuyên truyền từ đọc văn bản sang các hình thức trực quan, sinh động và gần gũi hơn như tổ chức các buổi diễn tiểu phẩm ngắn dựng lại các tình huống lừa đảo điển hình (giả danh công an, bán thuốc thần dược...). Việc nhìn thấy tận mắt kịch bản lừa đảo giúp người cao tuổi dễ dàng hình dung và nhận diện khi gặp tình huống thực tế, từ đó nâng cao tinh thần cảnh giác ở người cao tuổi.