Kỳ vọng từ cha mẹ thành 'gông xiềng' của con

Hà Nội22h, Tuấn vẫn ngồi ở văn phòng, không muốn về nhà. Điện thoại sáng lên với tin nhắn của bố: 'Nghe bảo con được công ty khác mời, lương cao hơn, sao chưa nhận?'.

Chàng trai 29 tuổi đang làm việc cho một công ty truyền thông, thu nhập vừa đủ chi trả những khoản tiền thiết yếu. Công việc không hào nhoáng, nhưng anh yêu thích nó, mãn nguyện khi những dự án mình theo đuổi được hoàn thành. Quan trọng hơn, Tuấn vẫn còn thời gian cho bản thân.

Nhưng điều đó không đủ. Với cha mẹ anh, công việc hiện tại chỉ là một bước trên những bậc thang dài hơn. Mỗi lần họ hàng hỏi Tuấn làm gì, mẹ anh lại thêm: "Nó làm ở công ty, nhưng đang tính chuyển sang tập đoàn nước ngoài". Bố hỏi suốt ngày: "Bao giờ mới lên quản lý?".

Khi một người con của bạn bố vừa được bổ nhiệm trưởng phòng, hoặc một người họ hàng khác vừa gia nhập một tập đoàn khổng lồ, cha mẹ anh lại xoáy vào câu hỏi: "Con cũng 30 tuổi rồi, cứ làm vậy bao giờ mới làm được việc lớn của đàn ông". Tuấn cố gắng giải thích rằng công việc hiện tại đủ tốt để sống. Bố anh chỉ cười: "Còn trẻ mà đã nghĩ thế thì sau này làm được gì?".

Từ lúc đó, Tuấn bắt đầu nhận thêm việc. Sau giờ làm, anh học các khóa chuyên môn để lấy chứng chỉ. Anh tìm kiếm liên tục những vị trí lương cao hơn. Một năm sau, một tập đoàn lớn tuyển anh vào vị trí quản lý với thu nhập gần gấp đôi. Cha mẹ anh vui mừng: "Đấy, phải thế chứ".

Nhưng công việc mới nhiều áp lực, Tuấn liên tục thức đêm, mệt mỏi, cáu gắt, ăn kém, tức ngực, đau dạ dày, không muốn tiếp xúc đám đông. Khi khám tại Khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, bác sĩ chẩn đoán anh bị stress kéo dài và rối loạn giấc ngủ.

Ảnh minh họa: Vecteezy

Thúy, 18 tuổi, cũng thường xuyên mất ngủ. 1-2h sáng cô nằm trên giường, tim đập nhanh như trống đánh, nhưng không biết tại sao. Bên cạnh là quyển sách vẫn mở.

Ban năm cấp ba, cha mẹ cô đã vạch sẵn con đường cho Thúy. Cô phải đỗ vào trường danh tiếng, chọn ngành có "tương lai" để sau này giành công việc tốt, thu nhập cao, "vị trí trong xã hội". Cha mẹ liên tục nhắc nhở Thúy rằng "tuổi trẻ phải biết phấn đấu". Thúy đăng ký thêm lớp luyện thi. Cô cắt bớt thời gian chơi với bạn bè. Khi đạt điểm cao, cô được khen, nhưng niềm vui ấy chỉ kéo dài cho đến lần kiểm tra tiếp theo.

Có những đêm Thúy học sát sàng đến gần sáng vì cô tin rằng nếu dừng lại, những người khác sẽ vượt qua cô. Cô bắt đầu mất ngủ. Đau đầu xuất hiện thường xuyên, khó tập trung. Trước kỳ thi thử, tim cô đập nhanh không kiểm soát được. Những sở thích trước đây như bóng đá, game hay âm nhạc dần biến mất.

Tháng 8, sau khi nhận kết quả thi tốt nghiệp THPT không như ý, Thúy được đưa đến Bệnh viện E. Cô sống thu mình, có những hành động tự làm đau bản thân. Khi chia sẻ với bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Khoa Sức khỏe Tâm thần, Thúy nói: "Em sợ bố mẹ nhìn em như một đứa thất bại". Bác sĩ chẩn đoán cô bị trầm cảm.

Các chuyên gia nhìn nhận việc cha mẹ mong muốn con có công việc tốt, thu nhập cao và vị trí vững vàng trong xã hội xuất phát từ tình yêu thương và nỗi lo về tương lai. Tuy nhiên, khi công danh, tiền bạc và địa vị trở thành thước đo duy nhất để đánh giá sự thành công, kỳ vọng đó vô tình biến thành áp lực tâm lý. Áp lực kéo dài ngay cả khi người con đã trưởng thành, có công việc và khả năng tự lập.

Tại Trung Quốc và Hàn Quốc, xu hướng so sánh xã hội diễn ra sâu rộng hơn. Hạnh phúc thường gắn trực tiếp với địa vị xã hội. Giáo sư Lee Cheol-Sung từ Đại học Sogang ở Hàn Quốc công bố một nghiên cứu về thế hệ Hàn trẻ. Ông chỉ ra rằng con đường thành công mà thế hệ lớn tuổi xây dựng thường xoay quanh một số mốc cứng nhắc như vào đại học danh tiếng ở Seoul, rồi làm việc cho một tập đoàn lớn.

Tiêu chuẩn thành công được đặt quá cao trở thành một nguyên nhân khiến người trẻ có mức độ hạnh phúc thấp. Viện Tương lai thuộc Quốc hội Hàn Quốc cảnh báo về điều này. Nhiều người cảm thấy lạc hướng, ghen tị bao trùm lên họ và vấn đề tâm lý xuất hiện.

Ở Mỹ, công ty chuyên nghiên cứu Barna Group cùng Impact 360 Institute thực hiện một khảo sát năm 2021. Kết quả chỉ ra rằng cứ 5 người thuộc Gen Z sẽ có 2 người chịu áp lực từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Những áp lực nội tại bao gồm áp lực thành công (56%) và áp lực phải hoàn hảo (42%). Về mặt bên ngoài, người trẻ cảm thấy gánh nặng tâm lý vì bị đánh giá bởi thế hệ trước (42%) và do kỳ vọng của cha mẹ (39%).

Hàng ngày, các phòng khám tâm lý tại Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện E chật kín học sinh kiệt sức. Họ đến trước những kỳ thi mang tính quyết định. Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Khoa Sức khỏe Tâm thần Bệnh viện E, nhận định rằng việc coi trọng thành tích, điểm số, hay áp lực công danh và tiền bạc làm cho vấn đề sức khỏe tinh thần trở nên nghiêm trọng hơn rất nhiều.

Nhiều phụ huynh Việt Nam tin rằng "ép con là vì thương con". Nhưng họ không nhận ra rằng họ đang đặt lên vai trẻ một gánh nặng vượt quá sức chịu đựng. Hiệp hội Tâm lý Mỹ (APA) cảnh báo rằng khi kỳ vọng của cha mẹ vượt quá xa so với thực tế, chúng bào mòn thay vì thúc đẩy. Bác sĩ Chung nhấn mạnh: "Vấn đề sức khỏe tinh thần trở nên nghiêm trọng hơn khi cha mẹ coi trọng thành tích, điểm số, hay áp lực công danh, tiền bạc".

Giảng viên tâm lý Nguyễn Thị Hương Lan từ Viện đào tạo BHIU nhìn sâu hơn. Cô nhận định rằng việc cha mẹ đặt nặng công danh, thu nhập và vị thế xã hội thường xuất phát từ một nguồn gốc là trải nghiệm sống của chính cha mẹ. Những người từng trải qua thiếu thốn hoặc bất ổn xã hội hầu như luôn coi tiền bạc và sự nghiệp như là thước đo hạnh phúc duy nhất. Họ áp đặt tiêu chuẩn ấy vào con em.

Nhưng thế hệ trẻ lại thường nhìn nhận khác. Họ xem xét thời gian dành cho bản thân, sức khỏe tinh thần, các mối quan hệ, sự tự chủ và được làm những điều mình thích có tầm quan trọng không kém, thậm chí còn hơn, so với tài chính. Khi bị áp đặt những tiêu chuẩn của thế hệ trước, người con dễ rơi vào áp lực. Họ sa vào vòng xoáy thành tích, trở nên cầu toàn, sợ thất bại. Họ sống vì kỳ vọng gia đình, không phải vì bản thân. Đến một lúc, những vấn đề tâm lý bộc phát.

Những triệu chứng bắt đầu bằng lo âu và căng thẳng kéo dài. Lòng tự trọng bị tổn thương. Một kỳ thi không tốt, điểm thấp, không đỗ vào trường mong muốn, hay công việc không như kỳ vọng - tất cả đốn gục người trẻ. Họ tự trách mình. Một số thậm chí tự làm đau bản thân.

Nhiều người bên ngoài trông có vẻ thành công, nhưng bên trong đã mất động lực hoặc kiệt sức. Sau thời gian dài chịu áp lực, họ rơi vào trạng thái mệt mỏi, trì hoãn, né tránh, thu mình lại.

Thực tế, áp lực không đến từ những lời trách mắng trực tiếp. Nó hình thành từ những câu nói tưởng như bình thường: "Cố kiếm được công việc đàng hoàng". "Người ta bằng tuổi con đã có nhà". "Sao con không có bằng cấp cao hơn?". Người con có thể ít chia sẻ hơn. Họ né tránh trò chuyện, khoảng cách gia đình tăng lên, xung đột xảy ra, tất cả tác động trực tiếp đến tâm sinh lý.

Với trẻ vị thành niên, phụ huynh thường khó nhận ra những tín hiệu cảnh báo. Trẻ em không kêu cứu bằng lời. Họ im lặng theo những cách rất khác nhau. Bác sĩ Chung chỉ ra: "Vấn đề sức khỏe tinh thần trở nên nghiêm trọng hơn khi cha mẹ coi trọng thành tích và áp lực công danh".

Khi kỳ vọng của cha mẹ vượt quá xa so với thực tế, chúng không thúc đẩy mà bào mòn. Nhiều phụ huynh giữ niềm tin "ép con là vì thương con", nhưng họ vô tình đặt trên vai trẻ một gánh nặng vượt quá khả năng chịu đựng.

Để thay đổi tình hình, cha mẹ cần thay đổi cách hỏi, bác sĩ khuyên. Thay vì nói: "Con phải kiếm được bao nhiêu tiền" hay so sánh con với người khác, họ nên hỏi: "Con muốn xây dựng cuộc sống như thế nào?". Cách hỏi này tôn trọng lựa chọn cá nhân. Nó không tổn thương lòng tự trọng.

Cha mẹ cần cấp quyền tự quyết cho người trẻ đối với những lựa chọn quan trọng của cuộc đời. Vai trò cha mẹ nên là người đưa ra lời khuyên, phân tích ưu nhược điểm và chia sẻ kinh nghiệm. Không hơn, không kém.

Cha mẹ cũng cần học cách thể hiện tình yêu mà không gắn nó với thành tích. Một ví dụ đơn giản: khi con thất bại, thay vì trách cứ, cha mẹ nên hỏi "Con đang cảm thấy thế nào?" hoặc "Cần bố mẹ hỗ trợ điều gì?" Sự an toàn về mặt cảm xúc giúp người trẻ có khả năng đối diện với thất bại tốt hơn nhiều.

Nhưng trách nhiệm không chỉ nằm ở cha mẹ. Người con cũng cần xây dựng ranh giới tâm lý với cha mẹ. Họ cần học cách nói rõ quan điểm cá nhân. Họ cần chịu trách nhiệm với lựa chọn của bản thân.

Khi xung đột kéo dài, giao tiếp gia đình liên tục đổ vỡ, hoặc khi người trẻ có biểu hiện căng thẳng, mất ngủ, suy kiệt, mất động lực, cần cân nhắc tìm đến chuyên gia tâm lý. Không phải lúc nào cha mẹ cũng có thể giải quyết mọi thứ. Đôi khi cần sự can thiệp từ bên ngoài.

Thúy Quỳnh