Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Rèn năng lực tự bảo vệ cho người trẻ

Chưa bao giờ người trẻ kết nối nhiều như hôm nay, nhưng cũng chưa bao giờ người lớn lo lắng nhiều đến thế trước những tổn thương từ mạng xã hội ở các em.

Mạng xã hội và những tổn thương âm thầm ở người trẻ

Mạng xã hội đang mở rộng thế giới của thanh thiếu niên, nhưng cũng có thể âm thầm thu hẹp khả năng tập trung, năng lực tự kiểm soát và sự bình yên nội tâm nếu thiếu bản lĩnh số cần thiết. 

Theo báo cáo năm 2024 của Văn phòng Khu vực châu Âu thuộc WHO, tình trạng sử dụng mạng xã hội có vấn đề ở thanh thiếu niên đang gia tăng đáng kể tại nhiều quốc gia. Các biểu hiện thường gặp gồm khó kiểm soát thời gian trực tuyến, lệ thuộc cảm xúc và suy giảm chất lượng giấc ngủ - những yếu tố được xem là có liên hệ với sức khỏe tâm thần và sự ổn định tâm lý. 

UNICEF từng cảnh báo rằng trẻ em hôm nay không chỉ lớn lên trong đời sống thực mà còn trưởng thành giữa một "hệ sinh thái số" đầy cơ hội và cả nguy cơ. Bắt nạt trực tuyến, xâm phạm dữ liệu cá nhân, thao túng hành vi hay tiếp cận nội dung độc hại đang trở thành những rủi ro nếu người trẻ thiếu năng lực tự bảo vệ và thiếu sự đồng hành cần thiết từ người lớn. 

Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu và khảo sát về đời sống học đường cho thấy không ít học sinh rơi vào tình trạng giảm khả năng tập trung học tập, lệ thuộc vào tương tác ảo và gia tăng căng thẳng tâm lý do sử dụng mạng xã hội quá mức. Điều đó cho thấy đây không còn đơn thuần là câu chuyện công nghệ, mà đã trở thành một vấn đề giáo dục và phát triển con người.

Thực tế trên thế giới và tại Việt Nam đã xuất hiện nhiều tình huống nguy hiểm liên quan đến mạng xã hội ở nhóm vị thành niên. Đó là những thử thách độc hại được lan truyền trên TikTok hay YouTube khiến trẻ em tự gây nguy hiểm cho bản thân. Hay các vụ bắt nạt trực tuyến kéo dài làm học sinh rơi vào khủng hoảng tâm lý, mất niềm tin hoặc thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội. 

Một số nghiên cứu về tâm lý học truyền thông cũng ghi nhận việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung kích thích nhanh, hình ảnh bạo lực hoặc chuẩn mực ngoại hình phi thực tế có thể làm gia tăng cảm giác tự ti, lo âu và áp lực xã hội ở thanh thiếu niên. 

Điều đáng lưu ý là tác động của mạng xã hội thường diễn ra âm thầm nhưng có sức bào mòn đáng lo ngại. Không phải lúc nào cũng là những cú sốc lớn, mà nhiều khi là sự xói mòn dần khả năng tập trung, năng lực tự kiểm soát và sự ổn định cảm xúc của người trẻ và hàng loạt những vấn đề khác về cảm xúc, nhận thức, ứng xử. 

Rõ ràng, không một phần mềm kiểm soát nào đủ sức bảo vệ một đứa trẻ nếu chính đứa trẻ không có bản lĩnh số và chưa đủ năng lực để làm chủ thế giới số.

Thế giới bắt đầu siết quản lý, Việt Nam chọn hướng nào?

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn. Từ 0h ngày 10-12-2025, Úc trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới quyết chặn quyền truy cập của người dưới 16 tuổi vào các nền tảng mạng xã hội bao gồm TikTok, YouTube của Alphabet, cùng với Instagram và Facebook của Meta. 

Dù còn nhiều tranh luận, quyết định này phản ánh xu hướng toàn cầu trong việc tăng cường bảo vệ trẻ em trên không gian số. 

Tại Việt Nam, cách tiếp cận hiện nay mang tính quản lý kết hợp giáo dục hơn là cấm tuyệt đối. Luật An ninh mạng cùng Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng đã quy định rõ: trẻ dưới 16 tuổi khi đăng ký tài khoản mạng xã hội phải sử dụng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ; đồng thời cha mẹ có trách nhiệm giám sát nội dung trẻ truy cập, đăng tải và chia sẻ. 

Đây là một định hướng có tính pháp lý nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong giáo dục và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Tuy nhiên, nếu tiếp cận vấn đề chỉ bằng góc nhìn "cấm hay không cấm", chúng ta có thể bỏ qua đặc điểm tâm lý rất quan trọng của lứa tuổi vị thành niên. Không ít học sinh hiện nay xem mạng xã hội như một không gian kết nối, học tập, giải trí và thể hiện bản thân. Khi bị cấm đoán một cách đơn giản, các em dễ xuất hiện tâm lý phản kháng, tìm cách vượt rào hoặc chuyển sang những nền tảng khó kiểm soát hơn. 

Cần nhận ra rằng việc giới hạn người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội không nên được nhìn như một sự cấm đoán giản đơn, mà là một khoảng lùi cần thiết để bảo vệ sự phát triển tâm lý, cảm xúc và năng lực tự kiểm soát của người trẻ.

Trong giáo dục có những giới hạn mang ý nghĩa bảo vệ. Giống như trẻ em chưa đủ tuổi để lái xe hay sử dụng chất kích thích, việc giới hạn tiếp cận mạng xã hội ở một độ tuổi nhất định cũng cần được nhìn như một giải pháp dự phòng cho sự an toàn phát triển.

Việc xác thực độ tuổi, giới hạn thời gian sử dụng, kiểm soát nội dung độc hại và tăng trách nhiệm của các nền tảng công nghệ là những biện pháp quan trọng nhằm bảo vệ trẻ vị thành niên. Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ và hỗ trợ tâm lý học đường cho học sinh. 

Giá trị cốt lõi của giáo dục là giúp con người hình thành năng lực tự điều chỉnh từ bên trong. Điều giúp người trẻ an toàn lâu dài không phải là sự giám sát liên tục, mà là khả năng tự nhận diện nguy cơ và tự điều chỉnh hành vi. Khi mỗi cá nhân chưa đảm bảo các yêu cầu tối thiểu sử dụng mạng xã hội thì việc cần tiếp tục chuẩn bị, chờ độ "chín" để làm chủ mạng xã hội là rất cần thiết. 

Điều cũng cần nhấn mạnh là trách nhiệm xã hội của các nền tảng mạng xã hội, cơ quan quản lý và cả những nhà đầu tư công nghệ. Không thể nói đến đổi mới số nếu lợi nhuận được đặt cao hơn sự an toàn của trẻ em. Thuật toán không thể vô cảm trước những tổn thương tâm lý, sự lệ thuộc hành vi hay các nội dung độc hại đang len vào đời sống người trẻ mỗi ngày. 

Một không gian mạng lành mạnh không chỉ được tạo ra bằng công nghệ hiện đại, mà còn bằng đạo đức số, trách nhiệm xã hội và cam kết bảo vệ con người, đặc biệt là trẻ vị thành niên.

Giáo dục và đồng hành mới là 'lá chắn' bền vững nhất

Trong bức tranh ấy, vai trò của phụ huynh đặc biệt quan trọng. Nghị định 147/2024/NĐ-CP không chỉ là một quy định quản lý hành chính mà còn là lời nhắc mạnh mẽ về trách nhiệm giáo dục của gia đình trong thời đại số. 

Nhiều cha mẹ đang cố quản lý con trên mạng xã hội, nhưng lại quên rằng chính sự cô đơn trong đời sống thực mới khiến trẻ tìm nơi trú ẩn trên không gian số. Hơn thế, trẻ em không thể có năng lực sử dụng mạng xã hội lành mạnh nếu người lớn hoàn toàn buông lỏng việc đồng hành, hỗ trợ. 

Nhiều phụ huynh hiện nay giao điện thoại cho con như một công cụ giải trí nhưng lại ít quan tâm đến việc con đang tiếp xúc với nội dung gì, chịu ảnh hưởng từ ai hay đang gặp khó khăn tâm lý nào trên không gian mạng. 

Thực tế cho thấy trẻ học từ hành vi của người lớn nhiều hơn từ những lời nhắc nhở. Một gia đình biết đối thoại, biết thiết lập nguyên tắc sử dụng thiết bị và biết làm gương trong văn hóa số sẽ tạo ra nền tảng bảo vệ hiệu quả hơn rất nhiều. Đó cũng là cách để phụ huynh dành thời gian thực, tiếp cận thực, quan tâm thực và sẻ chia thực đúng tương tác.

Suy cho cùng, giáo dục vẫn là sức mạnh căn cơ và bền vững nhất. Giáo dục để trẻ biết sử dụng mạng xã hội như một công cụ hỗ trợ học tập, kết nối và phát triển bản thân thay vì lệ thuộc vào nó. Giáo dục để học sinh biết kiểm chứng thông tin, biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, biết ứng xử văn minh và biết giới hạn thời gian sử dụng. 

UNESCO từng nhấn mạnh rằng năng lực số và năng lực công dân số đang trở thành một phần quan trọng của giáo dục công dân trong thế kỷ XXI. Một đứa trẻ biết bơi sẽ an toàn hơn nhiều so với một đứa trẻ chỉ được dạy tránh xa nước. Cũng vậy, một học sinh có năng lực số, có bản lĩnh tâm lý và có giá trị sống rõ ràng sẽ có khả năng đi qua không gian mạng mà không đánh mất chính mình. 

Không ít người trẻ nghĩ mình đang sử dụng mạng xã hội, nhưng thực tế lại đang bị mạng xã hội sử dụng cảm xúc và sự chú ý của chính mình. Mạng xã hội nguy hiểm nhất không phải khi nó quá mạnh, mà khi người sử dụng quá yếu trước nó. 

Việc quy định sử dụng mạng xã hội theo độ tuổi là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nhưng điều quan trọng hơn là không hiểu chữ "cấm" theo nghĩa giản đơn của việc đóng lại một cánh cửa. Đó phải là một quá trình lựa chọn phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ, đi kèm với sự chuẩn bị, đồng hành và điều chỉnh theo thời gian. 

Không thể xây dựng tương lai số cho trẻ em bằng những thuật toán chỉ ưu tiên thời gian tương tác và lợi nhuận quảng cáo. Có những giới hạn được đặt ra không phải vì xã hội thiếu niềm tin vào người trẻ, mà vì người lớn cần có trách nhiệm bảo vệ sự trưởng thành của các em trước khi quá nhiều tổn thương âm thầm xảy ra trên không gian số. 

Khi gia đình, nhà trường, chính sách và xã hội cùng tạo thành một hệ sinh thái giáo dục số đúng nghĩa, mạng xã hội sẽ không chỉ là vùng nguy cơ cần kiểm soát mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho sự trưởng thành của thế hệ trẻ.