Giữ lại không gian sống cho thành phố

Đó không chỉ là câu chuyện quy hoạch đô thị mà còn phản ánh một thực tế mà người dân thành phố đã cảm nhận suốt nhiều năm qua: nội đô đang quá tải.

Một thành phố không thể phát triển bền vững nếu chỉ chăm chăm xây nhà cao tầng để tận dụng "đất vàng", trong khi hạ tầng bên dưới không thể gánh nổi mật độ dân cư ngày càng dày đặc.

TP.HCM dường như đã đi đến giới hạn của kiểu phát triển "nén dân" vào lõi trung tâm.

Nhiều năm qua, đô thị phát triển theo kiểu lấy bất động sản làm động lực tăng trưởng nhanh. Khu nào có đất đẹp là khu đó xuất hiện cao ốc. Những khoảng trống dần bị bê tông hóa. Cây xanh ít đi. Không gian công cộng teo tóp lại. Người dân có thể sở hữu căn hộ hiện đại nhưng bước xuống đường là đối diện khói bụi, kẹt xe và áp lực hạ tầng.

Đô thị đáng sống không thể chỉ đo bằng số lượng tòa nhà chọc trời, mà còn phải được đo bằng chất lượng không khí, mật độ cây xanh, khả năng di chuyển, khoảng không công cộng và cảm giác dễ thở của con người.

Bởi vậy, việc TP.HCM ưu tiên quỹ đất trung tâm cho công viên, không gian công cộng thay vì tiếp tục phủ kín bằng các dự án nhà ở thương mại là hướng đi cần thiết. Thành phố này đã thiếu những khoảng xanh quá lâu.

Nhiều năm qua, trẻ con lớn lên giữa bê tông mà gần như không có nổi một công viên tử tế để chạy nhảy. Có những người già quanh năm chỉ nhìn thấy tường kính và xe cộ. Nhiều khu dân cư hàng chục ngàn người nhưng không đủ trường học, chỗ sinh hoạt cộng đồng hay bãi đậu xe… Đó không còn là câu chuyện quy hoạch mà là chất lượng sống.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ, nếu chỉ "siết" cao tầng nội đô mà không tạo ra những đô thị vệ tinh đủ sức hút, thành phố sẽ đối mặt một nghịch lý khác: trung tâm trở thành nơi chỉ người giàu mới có khả năng ở lại.

Khi nguồn cung căn hộ trung tâm bị hạn chế, giá bất động sản chắc chắn sẽ tăng mạnh. Người lao động, người trẻ hay tầng lớp trung lưu sẽ ngày càng khó tiếp cận nhà ở gần nơi làm việc.

TP.HCM không thể tiếp tục phát triển theo mô hình "một trung tâm hút tất cả". Thành phố cần chuyển sang mô hình đa cực, đa trung tâm, nơi mỗi khu vực đều có việc làm, trường học, bệnh viện, trung tâm thương mại, công viên và hệ thống giao thông công cộng kết nối hiệu quả. Nói cách khác, muốn giãn dân thì trước hết phải giãn cơ hội sống.

Người dân sẽ không tự nguyện rời trung tâm nếu vùng ven chỉ có nhà ở nhưng thiếu tiện ích, thiếu việc làm và thiếu kết nối. Không ai muốn mỗi ngày mất ba, bốn giờ đồng hồ chỉ để đi làm.

Đó là lý do các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của mô hình TOD - phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng. Nhà cao tầng không nên bị "cấm tuyệt đối", mà cần được tập trung quanh các tuyến metro, các đầu mối giao thông lớn để giảm phụ thuộc vào xe cá nhân.

Nhiều đô thị lớn trên thế giới đã đi theo hướng này. Người dân có thể sống ở ngoại vi nhưng chỉ mất vài chục phút để vào trung tâm bằng metro. Khi giao thông công cộng đủ mạnh, áp lực lên nội đô sẽ giảm đi tự nhiên mà không cần những biện pháp hành chính quá cứng nhắc.

Một điểm đáng chú ý khác là việc TP.HCM tận dụng các khu đất trống để làm công viên, vườn hoa và không gian cộng đồng. Đây là tín hiệu tích cực vì lần đầu tiên người dân cảm nhận rõ thành phố đang cố gắng trả lại không gian sống cho cộng đồng thay vì để đất bỏ hoang hoặc chờ dự án kéo dài nhiều năm.

Những công viên nhỏ có thể không tạo ra lợi nhuận lớn như một dự án bất động sản nhưng lại tạo ra giá trị sống lâu dài. Thành phố văn minh không phải nơi mỗi mét vuông đất đều được quy đổi thành tiền, mà là nơi con người có chỗ để thở, để đi bộ, để gặp gỡ nhau và cảm nhận mình thuộc về đô thị ấy.

TP.HCM đang đứng trước cơ hội định hình lại tương lai phát triển của mình. Nhưng muốn làm được điều đó, thành phố cần đi xa hơn những quyết định mang tính ngắn hạn. Không chỉ dừng ở chuyện "không xây thêm cao tầng", mà phải đồng thời đầu tư metro, giao thông công cộng, phát triển đô thị vệ tinh, tạo việc làm ngoài trung tâm và xây dựng một cấu trúc đô thị cân bằng hơn.

Thực ra, quy hoạch đô thị không chỉ là câu chuyện của bê tông, đường sá hay nhà cửa. Đó là câu chuyện con người sẽ sống ra sao trong thành phố này, 10 năm, 20 năm hay 50 năm nữa.