Khi lịch sử bước ra từ tiểu thuyết Hồ Xuân Hương

Tiểu thuyết Hồ Xuân Hương của Nguyễn Thế Quang gồm 9 phần, 27 chương, dày 515 trang, kể về cuộc đời của nữ sĩ từ tuổi thơ tươi đẹp đến “trúc dẫu cháy đốt ngay vẫn thẳng”. 

Người đọc sẽ bị thu hút bởi những trang văn ngồn ngộn những sắc màu của đời sống văn hóa, xã hội, bởi những xung đột của lịch sử dữ dội: xung đột lợi ích trong nội phủ chúa Trịnh, xung đột bá quyền giữa triều Nguyễn và triều Tây Sơn, xung đột quyền lợi giữa các phe phái trong triều Nguyễn...

Cũng qua tác phẩm, chân dung Hồ Xuân Hương được nhà văn công phu xây dựng từ cá tính mạnh mẽ, tài năng cầm kỳ thi họa đến những thăng trầm trong cuộc đời bà. 

Đó là một Xuân Hương độc lập, có vốn học thức, óc phản biện sâu sắc, giàu khát vọng tự do, bình đẳng; một Hồ Xuân Hương với lòng tự tôn phụ nữ, tự tôn dân tộc mãnh liệt; một Xuân Hương với những mối quan hệ tình yêu, bằng hữu, văn nhân phức tạp; một Hồ Xuân Hương yêu đương, đính ước, xuất giá hai lần, mang thai nhưng rồi tan vào hư vô.

Và hấp dẫn nhất là ở chỗ, viết về nhân vật lịch sử Hồ Xuân Hương, qua những bối cảnh, tình huống, sự việc và đặc biệt là qua việc lựa chọn những bài thơ mà Hồ Xuân Hương để lại Thiếu nữ ngủ ngày, Đề đền Sầm Nghi Đống, Lấy chồng chung, Khóc Tổng Cóc... Nguyễn Thế Quang đã tạo ra một cốt truyện có sự kết hợp giữa tuyến tính và phi tuyến tính, giúp người đọc cảm nhận cuộc đời Hồ Xuân Hương dưới nhiều góc nhìn của lịch sử, xã hội học, tâm lý học... một cách thú vị. 

Qua đó giúp họ không những hiểu thêm về nỗi niềm chất chứa trong thơ bà, mà còn hiểu được vì sao lại có một Hồ Xuân Hương ngoài đời như thế, vì sao sống ở thời phong kiến nhưng "Bà Chúa thơ Nôm" đã có những cách nhìn, cách nghĩ vượt thời đại.

Đọc Hồ Xuân Hương của Nguyễn Thế Quang, người ta bị hấp dẫn bởi mối tình lãng mạn nhưng bất thành giữa nhân vật Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du. 

Nhà văn đã gây cho bạn đọc một sự bất ngờ khi mô tả sợi dây kết nối hai trái tim đa cảm, đa tình này là bài thơ Thiếu nữ ngủ ngày, đó là không gian gặp gỡ tràn ngập lãng mạn khi tài tử - giai nhân đối tình, đối ý nhau giữa hồ đầy sen trong một buổi sớm tinh sương. 

Tình yêu giữa họ được tác giả tô đậm bằng những trang văn dày nỗi nhớ nhung, khát khao, bằng những dòng mô tả lồ lộ sức nóng của tuổi trẻ.

Chưa dừng lại ở đó, ở phần 6 "Trở về với mẹ Âu Cơ", nhà văn đã để cho nhân vật Xuân Hương trở thành người bênh vực và tuyên ngôn cho phụ nữ "Nhưng Vương mẫu ơi... Người mẹ sinh ra muôn người, sao lại bị đàn ông - nhất là những kẻ có quyền lực - luôn áp bức đè nén, hành hạ như vậy" và qua nhân vật này, Nguyễn Thế Quang như muốn vĩnh cửu hóa vai trò của người phụ nữ trong mọi thời đại. 

Ngoài ra, sự sáng tạo trong tiểu thuyết còn thể hiện ở phần kết cuộc đời Hồ Xuân Hương.

Đặc biệt, ở phần 8 và 9, nhà văn để cho Xuân Hương và chồng là Trần Phúc Hiền gặp đại nạn, chồng chết, Xuân Hương mượn cớ tự vẫn để thoát án lây từ chồng và rồi nhân vật lánh vào chốn thiền môn nhưng không náu thân ở đó mãi mãi, mà là hóa mình trong dân gian. 

Với cái kết này, phải chăng nhà văn muốn khẳng định ở đâu có bất công với người phụ nữ, ở đó sẽ có Hồ Xuân Hương.