Khi giảng viên đại học bị 'kéo' khỏi giảng đường

Khi giảng viên ngày càng bận với biểu mẫu, minh chứng, báo cáo, đối sánh, đề án và thủ tục hành chính, câu hỏi cần đặt ra không phải họ có ngại việc hay không, mà là thời gian và chất xám của người thầy nên được sử dụng vào đâu để có lợi nhất cho sinh viên và đại học?

Là một giảng viên, có lẽ không ai nghĩ công việc của mình chỉ bắt đầu khi bước vào lớp và kết thúc lúc buổi học khép lại. Sau một tiết giảng còn có soạn bài, đọc tài liệu, chấm bài, hướng dẫn sinh viên, nghiên cứu khoa học, viết bài, tham dự hội thảo, cập nhật kiến thức. Đó đều là những phần việc cần thiết của nghề. Nhưng nhiều năm gần đây, có một loại công việc ngày càng chiếm nhiều thời gian của người dạy hơn, đó là hồ sơ.

Một học phần có chuẩn đầu ra. Chuẩn đầu ra phải được đo lường. Việc đo lường cần bảng biểu, số liệu, minh chứng, báo cáo. Rồi phải đối sánh, rà soát, cập nhật. Kiểm định chương trình này vừa xong, chương trình khác lại đến. Sau kiểm định là báo cáo tự đánh giá, đề án mở ngành, rà soát chương trình, các loại quyết định, thủ tục...

Tất nhiên, không thể phủ nhận ý nghĩa của những việc đó. Với trường đại học hiện đại không thể vận hành chỉ dựa trên cảm nhận rằng "chúng tôi đang dạy tốt". Chất lượng cần được đo lường, kiểm chứng và cải tiến. Chuẩn đầu ra phải rõ ràng, chương trình đào tạo phải được rà soát, trách nhiệm giải trình của đại học đối với người học và xã hội là điều tất yếu.

Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang kiểm định chất lượng hay ngày càng giỏi chứng minh rằng mình có chất lượng?

Khi minh chứng lấn át công việc thật

Có những ngày giảng viên phải ngồi hàng giờ trước máy tính chỉ để hoàn thành những biểu mẫu mà phần lớn thông tin đã từng xuất hiện ở một biểu mẫu khác. Có những tài liệu được in ra, ký tên, đóng dấu, sau đó scan trở lại thành file điện tử để đưa lên hệ thống. Công nghệ đã được sử dụng, nhưng quy trình tư duy phía sau nhiều khi vẫn là quy trình của thời giấy tờ. Nghịch lý nằm ở đó.

Chuyển đổi số đáng lẽ phải làm giảm thao tác hành chính cho giảng viên. Nếu số hóa chỉ có nghĩa là hồ sơ giấy được biến thành file PDF, còn người thầy vẫn phải nhập đi nhập lại cùng một dữ liệu ở nhiều nơi, đó chưa phải chuyển đổi số thực chất. Chúng ta chỉ chuyển gánh nặng từ chồng giấy trên bàn sang hàng chục thư mục trong máy tính.

Tôi hiểu vì sao giảng viên phải tham gia kiểm định. Không ai hiểu học phần hơn người trực tiếp giảng dạy. Chuẩn đầu ra, phương pháp đánh giá, đề thi, bài tập và kết quả học tập của sinh viên không thể giao hoàn toàn cho một phòng hành chính xử lý. Nếu tách giảng viên khỏi kiểm định, hồ sơ có nguy cơ trở thành sản phẩm của những người không trực tiếp tạo ra hoạt động đào tạo. Nhưng từ "tham gia" đến "ôm phần lớn công việc" là một khoảng cách rất xa.

Điều cần phân định đâu là trách nhiệm học thuật của giảng viên và đâu là công việc kỹ thuật, hành chính có thể được bộ phận chuyên trách hỗ trợ. Giảng viên phải chịu trách nhiệm về nội dung chuẩn đầu ra, cách đánh giá và kết quả học tập. Nhưng việc tổng hợp dữ liệu, định dạng biểu mẫu, truy xuất minh chứng, thống kê, quản trị kho dữ liệu... có nhất thiết cũng phải đặt lên vai họ?

Một giờ của giảng viên không chỉ là một giờ lao động thông thường. Đằng sau một giờ ấy là nhiều năm đào tạo chuyên môn, kinh nghiệm nghiên cứu và tích lũy tri thức. Nếu một tiến sĩ, phó giáo sư dành nhiều buổi chỉ để sao chép dữ liệu giữa các bảng biểu mà một hệ thống phần mềm hoặc nhân sự nghiệp vụ có thể xử lý, trường đại học đang sử dụng nguồn lực chất lượng cao theo cách rất đắt đỏ.

Cái giá còn lớn hơn khi công việc hành chính chen vào nghiên cứu. Nghiên cứu khoa học cần những khoảng thời gian tập trung đủ dài. Không dễ đang đọc một công trình chuyên ngành, xây dựng một ý tưởng nghiên cứu rồi dừng lại để hoàn thiện vài bảng kiểm, sau đó lập tức trở về trạng thái tư duy sâu như trước.

Sự phân mảnh thời gian khiến người thầy rất bận nhưng chưa chắc tạo ra nhiều giá trị hơn. Nguy hiểm hơn, khi hồ sơ trở thành áp lực thi đua, con người rất dễ chuyển mục tiêu từ làm tốt sang làm cho đủ. Biểu mẫu phải đủ, minh chứng phải đủ, chữ ký phải đủ, thư mục phải đúng. Cuối cùng, một chương trình có thể sở hữu bộ hồ sơ rất đẹp nhưng câu hỏi quan trọng nhất lại chưa chắc được trả lời: sinh viên học được gì và tốt nghiệp đã làm được gì?

Trả người thầy về với công việc của họ

Tôi không ủng hộ việc bỏ kiểm định hay xem nhẹ trách nhiệm giải trình. Ngược lại, đại học Việt Nam càng muốn hội nhập càng phải xây dựng văn hóa chất lượng nghiêm túc. Nhưng văn hóa chất lượng khác với văn hóa hồ sơ.

Một hệ thống kiểm định tốt phải khiến giảng viên dạy tốt hơn, khoa thiết kế chương trình tốt hơn, nhà trường quản trị tốt hơn và sinh viên học tốt hơn. Nếu sau mỗi chu kỳ kiểm định, điều được nhớ nhất lại là những đêm thức trắng hoàn thiện minh chứng, hệ thống ấy cần được xem lại.

Ở đây, ta cần thực hiện triệt để nguyên tắc dữ liệu chỉ nhập một lần. Thông tin đã có trong hệ thống quản lý đào tạo phải tự động kết nối với hệ thống đảm bảo chất lượng. Điểm số, đề cương, danh sách sinh viên, kết quả khảo sát, hoạt động nghiên cứu... không nên được yêu cầu khai báo lại chỉ vì chúng thuộc một bộ hồ sơ khác.

Bên cạnh đó, các trường cần xây dựng đội ngũ đảm bảo chất lượng thực sự chuyên nghiệp. Bộ phận này không làm thay trách nhiệm học thuật của giảng viên, nhưng phải làm được phần việc kỹ thuật: quản trị dữ liệu, chuẩn hóa biểu mẫu, thống kê, lưu trữ, truy xuất minh chứng và hỗ trợ xây dựng báo cáo.

Cũng cần mạnh dạn bỏ những minh chứng ít giá trị. Mỗi biểu mẫu nên trả lời được một câu hỏi rất đơn giản: thông tin này giúp cải thiện chất lượng đào tạo như thế nào? Nếu không trả lời được, cần cân nhắc sự tồn tại của nó.

Tôi cũng nghĩ cần thay đổi cách đánh giá giảng viên. Một người thầy không nên được xem là tích cực chỉ vì xuất hiện trong nhiều ban, nhiều tổ công tác hay hoàn thành rất nhiều biểu mẫu. Giá trị cốt lõi của giảng viên phải nằm ở chất lượng giảng dạy, nghiên cứu, hướng dẫn người học và đóng góp học thuật.

Có người nói giảng viên đại học phải đa nhiệm. Tôi đồng ý. Nhưng đa nhiệm không có nghĩa là không có giới hạn. Một bác sĩ cũng cần làm hồ sơ bệnh án, nhưng không ai muốn bác sĩ dành phần lớn ngày làm việc để nhập liệu thay vì khám bệnh. Một nhà khoa học phải giải trình kinh phí, nhưng không thể để thủ tục chiếm hết thời gian nghiên cứu. Và, giảng viên cũng vậy!

Phía sau mỗi giờ người thầy dành cho một biểu mẫu không cần thiết là một giờ không dành cho việc đọc thêm một nghiên cứu mới, sửa kỹ hơn bài của sinh viên, chuẩn bị một bài giảng tốt hơn hoặc ngồi cùng một học trò đang cần được hướng dẫn.

Vì vậy, câu chuyện giảng viên "ám ảnh" với việc ngoài chuyên môn không nên được nhìn như lời than phiền của những người ngại làm thêm. Ở đó phản ánh một vấn đề quản trị: chúng ta đang phân bổ thời gian và chất xám của đại học thế nào?

Kiểm định cần hồ sơ, nhưng chất lượng giáo dục không sinh ra từ hồ sơ. Nó được tạo nên từng ngày trong lớp học, phòng thí nghiệm, thư viện, những cuộc trao đổi giữa thầy và trò, những công trình nghiên cứu và khả năng trưởng thành của người học.

Tất nhiên, nền đại học tốt đương nhiên cần những bộ hồ sơ đủ sức chứng minh chất lượng, nhưng quan trọng hơn, nó phải có chất lượng thật để chứng minh. Và muốn vậy, có lẽ việc đầu tiên là trả lại cho người thầy nhiều thời gian hơn để được làm đúng công việc khó nhất của họ: dạy, học, nghiên cứu và đồng hành cùng sinh viên.