Hơn 20 cây kơ nia trăm tuổi được dân làng bảo vệ như báu vật

Gia LaiHơn 20 cây kơ nia cổ thụ ở phường Bình Định được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ nhờ niềm tin đây là nơi trú ngụ của thần linh, tạo nên quần thể độc đáo giữa vùng đồng bằng ven biển.

Quần thể kơ nia ở tổ dân phố Hòa Mỹ (xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ) hiện còn khoảng 20 cây, phân bố quanh nhà văn hóa và khu dân cư. Trong đó, nhiều cây có tuổi đời 100-200 năm, đặc biệt có một cây hơn 300 năm tuổi, thân lớn ba người ôm, cao gần 30 m.

Dưới gốc cây cổ thụ, người dân lập bàn thờ Thổ địa, Thần tài, coi đây là biểu tượng tâm linh gắn bó với đời sống cộng đồng.

Kơ nia có tên khoa học Irvingia malayana, phân bố ở nhiều nước Đông Nam Á như Lào, Campuchia, Thái Lan. Ở Việt Nam, cây xuất hiện từ Quảng Nam đến các tỉnh Nam Bộ nhưng tập trung nhiều nhất ở Tây Nguyên và là loài cây đặc trưng của vùng đất này.

Cây kơ nia nổi tiếng với sức sống bền bỉ, thân cây cao thẳng, rễ cọc ăn sâu, chịu hạn tốt, đứng vững trước mưa bão. Với đồng bào Tây Nguyên, loài cây này mang ý nghĩa thiêng liêng, được xem là nơi trú ngụ của thần linh và linh hồn tổ tiên nên hiếm khi bị đốn hạ. Tuy nhiên, giữa vùng đồng bằng ven biển, quần thể kơ nia hàng trăm năm tuổi ở Hòa Mỹ vẫn phát triển xanh tốt qua hàng trăm năm được xem là điều rất đặc biệt.

Cụ Hà Văn An, 81 tuổi, cho biết từ thời cha ông, khu vực này từng là rừng kơ nia rộng lớn. Từ lúc còn nhỏ cụ đã thấy những cây kơ nia sừng sững trong làng. Thời ấy trẻ con thường dắt trâu bò vào rừng tránh nắng. Mỗi mùa kơ nia ra quả, lũ trẻ lại rủ nhau nhặt trái chín rụng dưới gốc cây rồi dùng đá đập lấy nhân bên trong để ăn. "Hạt kơ nia bùi, béo, thơm lắm", cụ An nhớ lại.

Sân thể thao lệch so với nhà văn hóa Hòa Mỹ để bảo vệ 3 cây kơ nia. Ảnh: Trần Hóa

Theo lời kể trong làng, từng có người định chặt cây lấy gỗ nhưng gặp chuyện bất thường nên phải dừng lại. Từ đó, niềm tin về sự linh thiêng của quần thể cây càng ăn sâu trong cộng đồng.

Nhiều lần xây dựng công trình, người dân đều tìm cách điều chỉnh thiết kế để tránh ảnh hưởng đến cây. Khi làm sân thể thao, thay vì chặt bỏ ba cây kơ nia chắn mặt bằng, cả làng thống nhất xây lệch để giữ nguyên hiện trạng.

Không chỉ cho quả, những cây kơ nia cổ thụ còn là nơi trú ngụ của nhiều loài chim thú. Dưới tán cây xanh mát, người dân thường tụ họp nghỉ ngơi sau giờ làm đồng, trò chuyện hay tổ chức sinh hoạt cộng đồng. "Quần thể kơ nia ở Hòa Mỹ không chỉ là 'lá phổi xanh' mà còn là lưu giữ ký ức, tín ngưỡng và sự gắn kết cộng đồng qua nhiều thế hệ", ông An nói.

Người dân lo lắng bởi nhiều cây kơ nia xuất hiện mối mọt và nguy cơ chết dần. Ảnh: Trần Hóa

Tuy nhiên, theo thời gian, số lượng kơ nia suy giảm do khai hoang và tác động của con người. Vì vậy, người dân địa phương duy trì "hương ước" không thành văn về việc bảo vệ cây, ai vi phạm sẽ bị nhắc nhở trước cộng đồng.

Dù được cả làng gìn giữ, song hiện nhiều cây đã già cỗi, xuất hiện sâu bệnh, mối mọt. Người dân nơi đây mong chính quyền sớm có biện pháp chăm sóc, bảo tồn lâu dài.

Ông Lê Quốc Cường, Chủ tịch UBND phường Bình Định, cho biết địa phương sẽ tiếp tục kiểm tra, rà soát toàn bộ hiện trạng quần thể cây để có phương án bảo tồn phù hợp. Trước mắt, phường sẽ tiếp tục bảo vệ nghiêm ngặt. Về lâu dài, địa phương nghiên cứu di thực những cây rải rác về khu tập trung để thuận lợi bảo tồn và phát triển du lịch cộng đồng.

Trần Hóa