Hai tháng phục dựng đồng phục hỏa xa năm 1946

Từ Sắc lệnh số 109 ban hành năm 1946, nhóm thiết kế mất hai tháng phục dựng đồng phục ngành hỏa xa, trong đó khó nhất là giải mã màu sắc, cổ áo và hệ thống phù hiệu.

Đầu năm nay, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam giao Tổng công ty May Nhà Bè phục dựng đồng phục nhân viên hỏa xa theo Sắc lệnh số 109 ngày 18/6/1946 do Chủ tịch Hồ Chí Minh ban hành. Mục tiêu không chỉ là tái hiện một mẫu trang phục cũ mà còn khôi phục tinh thần của ngành đường sắt trong những năm đầu thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Các mẫu phục dựng dự kiến được sử dụng tại một số ga du lịch.

Theo bà Nguyễn Vũ Ngọc Hà, Giám đốc Chi nhánh phía Bắc Tổng công ty May Nhà Bè, toàn bộ quá trình bắt đầu từ những dòng mô tả trong sắc lệnh cách đây gần 80 năm. Văn bản quy định kiểu dáng, màu sắc, vị trí phù hiệu và dấu hiệu trên tay áo nhưng không có hình minh họa.

Nhóm thiết kế gồm 5 người dành khoảng một tháng để đọc tư liệu, vẽ lại mẫu và đối chiếu các chi tiết lịch sử. Ngoài sắc lệnh, nhóm tiếp tục tra cứu ảnh tư liệu do ngành đường sắt cung cấp, làm việc với cơ quan lưu trữ và tham khảo một chiếc áo còn lưu tại phòng truyền thống ngành đường sắt. Tuy nhiên, hiện vật này chỉ giúp nhận diện màu vải và dáng áo vì không còn phù hiệu.

Khó khăn lớn đầu tiên là xác định màu "kaki vàng" được nhắc trong sắc lệnh. Theo nhóm thiết kế, đây là cách gọi cũ, không tương ứng hoàn toàn với bảng màu hiện nay. Sau nhiều lần thử nghiệm, họ chọn hai tông gần nhất là kaki kem vàng nhạt và kaki ánh nâu nhạt, rồi dựng ba bộ mẫu để xin ý kiến.

"Chỉ riêng việc chọn màu đã mất nhiều thời gian vì màu ánh kaki rất rộng, dễ nhầm với đồng phục công vụ hiện đại", bà Hà nói.

Phần cổ áo cũng khiến nhóm thiết kế mất nhiều tuần nghiên cứu. Mẫu đầu tiên được dựng theo kiểu cổ sơ mi đứng, thiên hướng giống áo đại cán thời kỳ cũ. Sau nhiều lần mặc thử, nhóm tiếp tục điều chỉnh để giữ dáng cổ điển nhưng phù hợp cảm quan hiện nay.

Khó nhất là phục dựng hệ thống cấp hiệu trên tay áo và phù hiệu trước ngực do không còn sản phẩm thực tế để đối chiếu. Sắc lệnh chỉ mô tả bằng chữ các chi tiết như hình tròn, rồng cuốn, đầu máy xe lửa và hệ thống dấu hiệu phân biệt chức vụ, nhưng không có bản vẽ hay khuôn mẫu chuẩn.

Đội thiết kế phải phác họa từ mô tả, thử nhiều phương án in, thêu, dệt rồi may trực tiếp lên áo. Có phương án sử dụng kim loại để tạo chi tiết nổi cho phù hiệu.

Riêng hệ thống phân cấp của ngành đường sắt thời kỳ này gồm 5 phòng và 13 cấp chức vụ, tương ứng khoảng 65 mẫu dấu hiệu khác nhau nên nhóm phải thiết kế riêng từng mẫu.

"Thiết kế đồng phục hiện đại có thể bắt đầu từ ý tưởng, còn phục dựng phải đi ngược lại, bám sát lịch sử nên chỉ cần sai một chi tiết là mất tinh thần nguyên bản", đại diện nhóm thiết kế cho biết.

Các phù hiệu, cấp hiệu trên áo được phục dựng. Ảnh: VR

Một số chi tiết cũng được điều chỉnh để phù hợp thực tế sử dụng. Trong sắc lệnh, cầu vai và ve áo cùng màu với thân áo, chủ yếu mang tính trang trí. Tuy nhiên khi dựng thử, nhiều ý kiến cho rằng mẫu quá đơn điệu nên nhóm bổ sung một số chi tiết cầu vai theo đồng phục ngành đường sắt hiện nay để lấy ý kiến góp ý.

Tương tự, có đề xuất đổi cà vạt đen sang màu xanh hoặc thêm cờ đỏ sao vàng trên phù hiệu, song đơn vị thiết kế cho biết vẫn ưu tiên giữ đúng mô tả trong sắc lệnh.

Vải sử dụng vẫn là kaki nhưng được pha chất liệu hiện đại để mềm, chống nhăn và thấm hút tốt hơn. Kiểu dáng được giữ gần nguyên bản với áo rộng, thân thẳng, không chiết eo cho cả nam và nữ.

"Nhìn tổng thể vẫn thấy dáng xưa với quần rộng, áo thùng thình, túi lớn và phù hiệu nổi. Nhưng khi mặc làm việc sẽ thoải mái hơn, không bí và không nhàu như chất liệu cũ", bà Nguyễn Vũ Ngọc Hà nói.

Sau khoảng hai tháng nghiên cứu, dựng mẫu và chỉnh sửa qua nhiều vòng thử nghiệm, nhóm thiết kế đánh giá bộ phục dựng hiện đạt khoảng 80-90% so với mô tả trong Sắc lệnh số 109.

Theo kế hoạch, tháng 7 các mẫu phục dựng sẽ được trình duyệt. Tháng 8, ngành đường sắt tiếp tục lấy ý kiến từ các cán bộ lão thành trước khi sản xuất để sử dụng tại một số ga du lịch như Hải Phòng, Huế, Đà Lạt.

Tháng 10, các bộ đồng phục ngành đường sắt qua nhiều thời kỳ dự kiến được trình diễn trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 145 năm Đường sắt Việt Nam và 80 năm Ngày truyền thống ngành đường sắt.

Đoàn Loan