'Hiệp sĩ hòa bình' tạo bệ phóng cho quan hệ Việt Nam - Australia

Khi đặt chân đến Hà Nội năm 1983, Ngoại trưởng Australia Bill Hayden được gọi là "hiệp sĩ hòa bình" nhờ nỗ lực phá băng đối thoại với Việt Nam.

Tháng 4/1983, Bill Hayden trở thành Ngoại trưởng Australia đầu tiên tới thăm Việt Nam kể từ năm 1975. Chuyến thăm chưa từng có tiền lệ này diễn ra trong bối cảnh hợp tác giữa Australia và Việt Nam bị đình trệ vì vấn đề Campuchia, dù hai bên đã thiết lập quan hệ ngoại giao từ một thập kỷ trước đó.

Tại Hà Nội, ông Hayden được nước chủ nhà chào đón như một "hiệp sĩ hòa bình" (knight of peace), theo mô tả của tờ Sydney Morning Herald. Australia khi đó đang có những hiểu lầm sau khi Việt Nam đánh đổ chế độ Pol Pot và cử nhiều đoàn cán bộ, chuyên gia sang Campuchia hỗ trợ xây dựng chính quyền cơ sở và phục hồi kinh tế - xã hội.

Australia đã dừng mọi chương trình viện trợ, kể cả viện trợ nhân đạo và viện trợ thiên tai khẩn cấp, cũng như trao đổi văn hóa với Việt Nam vốn được duy trì trong nhiều năm trước đó.

John McCarthy, Đại sứ Australia tại Việt Nam nhiệm kỳ 1981-1983, nói với VnExpress rằng chuyến thăm của ông Hayden khi đó vấp phải phản đối từ một số quan chức phương Tây, Đông Nam Á cũng như trong nội bộ Australia.

Tuy nhiên, Ngoại trưởng Hayden vẫn quyết tâm thúc đẩy đối thoại với Việt Nam, bởi ông tin rằng "chỉ có đối thoại mới mang lại giải pháp hòa bình". Trong chuyến thăm Việt Nam, do nghe nhầm từ "knight" (hiệp sĩ) thành "night" (đêm), Hayden đã đáp lại: "Tôi hy vọng điều đó sẽ kéo dài hơn một đêm". Quả thực, kết quả từ chuyến thăm này có tác động lâu hơn thế rất nhiều.

Cựu Ngoại trưởng Australia Bill Hayden. Ảnh: Sydney Morning Herald

Giáo sư Carl Thayer, Đại học New South Wales, Australia, cho rằng chuyến thăm của ông Hayden đã chấm dứt sự gián đoạn trong quan hệ song phương, khi Bộ trưởng Ngoại giao hai nước thiết lập kênh liên lạc trực tiếp với nhau. Đây cũng là bước đi thăm dò đầu tiên của Australia nhằm đóng góp vào việc chấm dứt xung đột Campuchia và khôi phục quan hệ với Việt Nam.

Hai bên đã thảo luận các bước hướng tới hợp tác kỹ thuật trong tương lai, và có tín hiệu cho thấy viện trợ của Australia dành cho Việt Nam sẽ được nối lại, mặc dù việc này chưa diễn ra ngay trong chuyến thăm đó, Đại sứ McCarthy cho hay.

"Đây là dấu hiệu rất quan trọng cho thấy giai đoạn bị cô lập của Việt Nam sắp kết thúc", ông nói.

Tháng 3/1984, Đại sứ McCarthy tham gia chuẩn bị cho một bước đột phá quan trọng, đó là chuyến thăm chính thức của Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch sang Australia. Trong bối cảnh quan hệ giữa Việt Nam với các nước phương Tây bị đóng băng, chuyến thăm là cơ hội rất quan trọng để Việt Nam có thể tác động đến dư luận Australia, ông cho hay.

Phát biểu tại Câu lạc bộ Báo chí quốc gia (National Press Club) Australia, ông Thạch đã trả lời bằng tiếng Anh mọi câu hỏi từ các phóng viên mà không cần chuẩn bị trước bằng văn bản.

Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 35 vào tháng 8/1980. Ảnh: TTXVN

Khi nói về việc có dư luận cho rằng mục đích chuyến thăm của ông là để chia rẽ các nước ASEAN, ông Thạch hóm hỉnh trả lời: "Tôi cho rằng không phải như vậy, bởi lẽ chẳng ai có thể chia cắt được đôi tình nhân, và cũng chẳng ai có thể hàn gắn một cặp vợ chồng đang muốn ly hôn".

Ông khẳng định rõ lập trường của Việt Nam là cởi mở và muốn đàm phán với tất cả các bên. "Bởi thật đáng tiếc nếu không có đàm phán mà thay vào đó lại tiếng súng", ông Thạch nói.

"Sự thể hiện đầy bản lĩnh này đã tác động mạnh mẽ đến dư luận Australia vào thời điểm đó", Đại sứ McCarthy kể. "Ông Thạch đã làm rất tốt khi trình bày quan điểm của Việt Nam trước truyền thông".

Sau chuyến thăm "mở đường" của Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch, mối quan hệ giữa Việt Nam và Australia dần được cải thiện.

Tháo gỡ 'nút thắt Campuchia'

Năm 1988, Ngoại trưởng Australia Gareth Evans, người kế nhiệm ông Hayden, đã chủ động thúc đẩy một kế hoạch hòa bình cho Campuchia, trong đó Liên Hợp Quốc đóng vai trò trung tâm và thiết lập quan hệ đối tác ngoại giao với Indonesia.

Australia đã soạn thảo Sách Xanh (Blue Book) vạch ra chiến lược cho Liên Hợp Quốc, tổ chức ba hội nghị kín tại Australia với sự tham gia của các bên liên quan trực tiếp tại Campuchia, ngoại trừ Khmer Đỏ.

Nước này cũng tiến hành các hoạt động ngoại giao con thoi tích cực trong khu vực, đặc biệt là với Indonesia, quốc gia được xem như "anh cả" của ASEAN. Những nỗ lực này dẫn đến việc Indonesia chủ trì và khởi xướng Hội nghị Không chính thức Jakarta (JIM) vào năm 1988 và 1989, giúp Việt Nam và các nước ASEAN thảo luận, tìm kiếm giải pháp chính trị cho vấn đề Campuchia.

Năm 1989, Việt Nam rút hết quân tình nguyện ở Campuchia theo thỏa thuận giữa hai nước, hoàn thành nghĩa vụ quốc tế cao cả, trong sáng, hiếm có trong lịch sử quan hệ quốc tế, sau đó tham gia hội nghị Paris bàn về giải pháp chính trị toàn diện cho vấn đề Campuchia.

Sau nhiều nỗ lực đàm phán ngoại giao, Hiệp định Paris về Campuchia được ký kết vào tháng 10/1991, giúp chấm dứt vấn đề gây căng thẳng suốt nhiều năm giữa Việt Nam với ASEAN cũng như Australia.

Cuộc đàm phán Hiệp định hòa bình Paris về vấn đề Campuchia tại thủ đô Pháp hồi tháng 10/1991. Ảnh: Đại sứ quán Pháp tại Campuchia

Tiến sĩ Huong Le Thu, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn của Viện Chính sách Australia-Việt Nam (AVPI), nhận định vai trò mang tính xây dựng của Australia trong tiến trình giải quyết vấn đề Campuchia đã góp phần mở đường để Việt Nam tái hội nhập với thế giới.

Đây cũng là yếu tố đặt nền móng cho mối quan hệ "bền vững đến kinh ngạc" giữa hai nước, dựa trên sự tin cậy qua nhiều nỗ lực gian nan, bà Huong Le Thu nói.

Khi Mỹ dần dỡ bỏ các lệnh trừng phạt với Việt Nam trong giai đoạn 1994-1995, các công ty Australia bắt đầu đầu tư vào Việt Nam, trong khi chính phủ nước này cung cấp hỗ trợ phát triển có trọng tâm cho Việt Nam.

"Những diễn biến đó đã dẫn đến sự tương đồng ngày càng lớn về lợi ích chiến lược giữa Việt Nam và Australia trong duy trì an ninh và ổn định tại Đông Nam Á, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập ASEAN", ông Thayer bình luận.

Từ những trắc trở ban đầu, với những nỗ lực mở đường của Ngoại trưởng Hayden và Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch, hai nước đã vượt qua hoài nghi, từng bước củng cố quan hệ và nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 3/2024. Australia hiện là một trong những đối tác song phương cung cấp ODA không hoàn lại lớn nhất cho Việt Nam, hỗ trợ Việt Nam tổng cộng hơn 3 tỷ AUD (khoảng 47.000 tỷ VNĐ).

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đang có chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên đến Australia theo lời mời của Toàn quyền Sam Mostyn. Sau cuộc hội đàm với Thủ tướng Australia Anthony Albanese sáng 11/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho biết hai bên đã ký kết nhiều văn kiện hợp tác quan trọng, đồng thời khẳng định với quyết tâm chung, quan hệ hai nước sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Australia Anthony Albanese gặp gỡ báo chí sau hội đàm ngày 11/8. Ảnh: TTXVN

Tiến sĩ Huong Le Thu cho rằng chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ tạo ra động lực thực sự mạnh mẽ cho quan hệ song phương.

"Điều khiến tôi ấn tượng chính là sự toàn diện của mối quan hệ này, không chỉ giới hạn ở thương mại hay viện trợ, mà đã mở rộng sang các lĩnh vực kinh tế, quốc phòng - an ninh, khoa học công nghệ, cũng như những mối liên kết sâu sắc giữa người dân hai nước. Sau hơn 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, có thể nói quan hệ giữa hai nước đang ở mức tốt đẹp nhất từ trước đến nay", bà nói.

Lan Hương