'Gen Z không đáng bị chê bai vì uống ly matcha 160 K'

Nếu chỉ nhìn cách Gen Z tiêu tiền rồi quy kết rằng họ hoang phí, không biết tiết kiệm, thì có lẽ quá phiến diện.

Những ngày gần đây, câu chuyện về cách Gen Z tiêu tiền liên tục trở thành chủ đề được bàn luận sôi nổi trên các nền tảng mạng xã hội. Nhiều người cho rằng thế hệ trẻ đang "tiêu tiền như nước", dễ dàng mua sắm những thứ không thực sự cần thiết. Không ít bài viết, hay bình luận chỉ trích Gen Z là thiếu trách nhiệm với tài chính cá nhân. Nhưng tôi cho rằng câu chuyện này phức tạp hơn nhiều. Vấn đề không chỉ nằm ở việc các bạn trẻ tiêu tiền sai cách, mà còn ở việc tâm lý của họ đang bị thao túng một cách rất tinh vi.

Một buổi tối lướt mạng xã hội, tôi chỉ định xem vài video giải trí trước khi đi ngủ. Nhưng chỉ sau vài phút, màn hình bắt đầu tràn ngập những video review về một đôi giày mới, một chiếc tai nghe đang hot, hay một quán cà phê đang trở thành "trend". Những video này không phải quảng cáo trực tiếp theo kiểu truyền thống. Chúng được trình bày như những chia sẻ rất tự nhiên: một người kể rằng họ vừa mua món đồ này và "không thể sống thiếu nó".

Sau vài video như vậy, tôi bắt đầu nghĩ: có lẽ mình cũng nên thử. Không phải vì tôi thực sự cần đôi giày đó, hay chiếc tai nghe đó. Mà vì tôi có cảm giác rằng nếu không mua, mình sẽ bỏ lỡ điều gì đó. Đây chính là lúc tôi nhận ra: mình không chỉ đang tiêu tiền, mà đang bị dẫn dắt để tiêu tiền.

Điều đáng nói là thế hệ Gen Z lớn lên trong môi trường số, nơi mọi thứ đều được tối ưu hóa để thu hút sự chú ý và kích thích hành vi. Các nền tảng mạng xã hội sử dụng thuật toán để hiểu mỗi người thích gì, xem gì, dừng lại ở đâu lâu hơn? Sau đó, chúng liên tục hiển thị những nội dung tương tự, khiến người dùng chìm sâu hơn vào vòng lặp của sự tò mò và mong muốn.

>> Bạn gái lương 6 triệu ngày nào cũng mua ly trà sữa 50 K

Chỉ cần một lần tìm kiếm về giày, tôi có thể thấy hàng chục video, bài viết và quảng cáo liên quan đến giày trong nhiều ngày sau đó. Mỗi nội dung lại thêm một chút cảm xúc: người thì nói về sự tiện lợi, người nói về phong cách, người nói về cảm giác tự tin khi mang chúng. Dần dần, món đồ đó không còn là một sản phẩm đơn thuần nữa. Nó trở thành một biểu tượng của lối sống mà tôi được thuyết phục rằng mình nên có.

Tâm lý học gọi hiện tượng này là "hiệu ứng lặp lại": khi một thông điệp xuất hiện đủ nhiều lần, con người sẽ dần cảm thấy nó quen thuộc và đáng tin hơn. Và trong môi trường mạng xã hội, hiệu ứng này được khuếch đại mạnh mẽ.

Không dừng lại ở đó, một yếu tố khác cũng đang tác động mạnh đến cách Gen Z tiêu tiền: nỗi sợ bị bỏ lỡ, hay còn gọi là FOMO (Fear of Missing Out). Khi bạn thấy bạn bè đăng ảnh ở một quán cà phê đẹp, một chuyến du lịch mới, hay một món đồ công nghệ vừa mua, bạn dễ dàng cảm thấy rằng cuộc sống của mình đang "chậm hơn" người khác.

Tôi cũng từng như vậy. Có những lúc tôi mua một món đồ không phải vì tôi cần nó, mà vì tôi muốn cảm thấy mình cũng đang sống "đúng nhịp" với những gì đang diễn ra trên mạng xã hội. Đó là một cảm giác rất khó giải thích: bạn biết rằng việc mua món đồ đó không thực sự cần thiết, nhưng vẫn làm, vì nó mang lại cảm giác tạm thời rằng mình không bị tụt lại phía sau.

Điều tôi nhận ra sau nhiều lần "mua xong rồi mới hối hận" là: trước khi học cách quản lý tiền, có lẽ mỗi người cần học cách hiểu chính tâm lý của mình. Khi bạn nhận ra rằng cảm giác "rất muốn mua" đôi khi chỉ là kết quả của việc bị tác động bởi quảng cáo hoặc mạng xã hội, bạn sẽ có xu hướng dừng lại một chút trước khi đưa ra quyết định.

Đôi khi chỉ cần tự hỏi một câu rất đơn giản: "Nếu mình không thấy món này trên mạng xã hội, mình có thực sự muốn mua nó không?". Câu hỏi đó đã giúp tôi tránh được khá nhiều quyết định tiêu tiền bốc đồng. Khi hiểu được điều đó, việc tiêu tiền sẽ trở nên chủ động hơn thay vì chỉ là phản ứng trước những kích thích từ môi trường xung quanh.

NQ