Doanh nghiệp 'khát' lao động, thanh niên vẫn thất nghiệp

Trong khi hàng triệu thanh niên hiện không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo, nhiều doanh nghiệp vẫn chật vật tìm người, kể cả ở những vị trí không đòi hỏi quá cao về trình độ, kinh nghiệm.

KHÓ TUYỂN CẢ NHỮNG VỊ TRÍ PHỔ THÔNG

Sáng 30.7, tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, khá đông người lao động đến làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp. Song, lượng người thực sự tìm kiếm một công việc mới lại không nhiều.

Từ 8 giờ đến 11 giờ, tại bàn tuyển dụng của Công ty CP Đầu tư Plus Việt Nam chỉ có một lao động ghé qua tìm hiểu thông tin. Bà Trần Thị Hằng, Trưởng phòng Nhân sự công ty, cho biết doanh nghiệp đang có nhu cầu tuyển nhiều vị trí trong tháng 8 và 9, từ phó trưởng ban tài chính - kế toán, nhân viên pháp chế, trợ lý, hành chính, kế toán tổng hợp, kinh doanh đến bảo vệ.

Theo bà Hằng, trước đây doanh nghiệp chủ yếu đăng tuyển trên Facebook, Zalo và các nền tảng tuyển dụng trực tuyến. Khoảng 2 năm trước, những kênh này mang lại lượng ứng viên khá tốt, nhưng gần đây hiệu quả giảm rõ rệt. doanh nghiệp phải kết hợp nhiều nguồn tuyển, từ trung tâm dịch vụ việc làm đến giới thiệu qua các mối quan hệ.

Đây cũng là lần đầu bà Hằng trực tiếp đến sàn giao dịch việc làm để quan sát thị trường lao động. Điều khiến bà bất ngờ là dù lượng người đến làm thủ tục bảo hiểm thất nghiệp khá đông, số người chủ động tìm việc lại rất ít, đặc biệt gần như không có người trẻ.

"Khi tôi chủ động tiếp cận và hỏi thăm, đa số cho biết chưa muốn đi làm ngay hoặc muốn ở nhà làm riêng. Tâm thế của họ là chưa thực sự cần việc", bà Hằng chia sẻ.

Theo bà Hằng, nghịch lý đang tồn tại trên thị trường lao động là một bên có rất nhiều người cần việc, nhưng doanh nghiệp vẫn khó tuyển được người phù hợp, kể cả những công việc tương đối đơn giản như bảo vệ hay nhân viên kinh doanh mới ra trường.

Tại bàn tuyển dụng của Công ty Anh Minh, tình hình cũng không khả quan hơn. Ông Nguyễn Viết Quân, Trưởng bộ phận tuyển dụng, cho biết doanh nghiệp đang cần tuyển 15 - 20 người, trong đó khối văn phòng cần kế toán, marketing; khối nhà hàng tuyển phục vụ, thu ngân, tạp vụ và nhân viên bếp.

“Việc tuyển dụng lao động trong 1 - 2 năm gần đây vẫn khó hơn trước. Người lao động có nhiều kênh tìm việc hơn, đồng thời nhu cầu cũng cao và đa dạng hơn. Trong khi đó, doanh nghiệp có yêu cầu, chế độ và thang bảng lương riêng nên đôi khi hai bên chưa gặp được nhau”, ông Quân nói.

Theo ông Quân, cách lựa chọn việc làm của người trẻ cũng thay đổi. Thay vì tìm một công việc cố định trong doanh nghiệp, nhiều người thích sự linh hoạt như chạy xe công nghệ, kinh doanh riêng, thương mại điện tử, làm bán thời gian hoặc freelancer.

Ông gặp khá nhiều trường hợp thuộc nhóm thường được gọi là “thanh niên 3 không”, không chỉ ở gen Z mà cả nhóm tuổi 9X. Nhóm này thường khá kén việc, chờ công việc đúng chuyên ngành, đúng mức lương và đúng định hướng.

“Khi được tư vấn làm tạm thời công việc khác để có thu nhập trong lúc chờ việc phù hợp, họ thường từ chối vì cho rằng không đúng bằng cấp, trình độ”, ông Quân cho biết.

ĐÀO TẠO LỆCH NHỊP SO VỚI NHU CẦU DOANH NGHIỆP

Để tìm được ứng viên, Công ty CP Đầu tư Plus Việt Nam đã phải thay đổi cách tuyển dụng. Các yêu cầu về bằng cấp, kinh nghiệm và độ tuổi được nới rộng, đồng thời doanh nghiệp điều chỉnh biên độ lương để tăng khả năng tiếp cận ứng viên.

“Thay vì đưa ra những tiêu chuẩn cứng như phải có bằng đại học hoặc 3 - 5 năm kinh nghiệm, chúng tôi quan tâm nhiều hơn đến mức độ phù hợp về văn hóa và tố chất của ứng viên”, bà Hằng nói.

Theo ông Ngô Xuân Liễu, Giám đốc Trung tâm Quốc gia về dịch vụ việc làm, Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), thị trường lao động vẫn duy trì tỷ lệ thất nghiệp khoảng 2,2 - 2,3%, thanh niên là gần 9%, trong khi nhiều địa phương và khu công nghiệp liên tục thiếu lao động. Nguyên nhân chủ yếu là sự lệch pha giữa cung và cầu.

“Thực tế, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp sản xuất cần tuyển người đã linh hoạt hơn trong tuyển dụng, từ độ tuổi đến trình độ chuyên môn nhằm mở rộng nguồn cung lao động. Dù vậy, tình trạng thiếu nhân lực vẫn chưa được cải thiện đáng kể, vẫn có một bộ phận thanh niên đứng ngoài thị trường lao động”, ông Liễu nói.

Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó cục trưởng phụ trách Cục Việc làm, Bộ LĐ-TB-XH (nay là Bộ Nội vụ), cho rằng điểm nghẽn lớn hiện nay là sự mất cân đối giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động.

Nhiều cơ sở đào tạo vẫn xây dựng chương trình theo khả năng của mình hơn là xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Trong khi đó, doanh nghiệp lại thiếu sự tham gia ngay từ đầu vào quá trình đào tạo. Hệ quả là nhiều người học tốt nghiệp nhưng không đáp ứng yêu cầu tuyển dụng, còn doanh nghiệp phải mất thêm thời gian và chi phí đào tạo lại.

Bên cạnh bất cập trong đào tạo, một bộ phận thanh niên muốn đi làm ngay để có thu nhập trước mắt, chưa thực sự quan tâm đến học nghề hoặc nâng cao kỹ năng. Điều này khiến khả năng cạnh tranh trên thị trường lao động ngày càng giảm, nhất là khi công nghệ thay đổi nhanh.

Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội Quốc hội Tạ Văn Hạ chỉ ra, cùng với nguyên nhân cốt lõi là sự lệch pha giữa đào tạo và thị trường, tư duy sính bằng cấp, thiếu dự báo, một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng “3 không” tại Việt Nam có xu hướng tăng là do bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo AI đã loại bỏ nhiều công việc giản đơn. Trong khi đó, chính sách hỗ trợ chuyển tiếp và định hướng nghề nghiệp lại kém hiệu quả, đặc biệt là khu vực nông thôn.

Bên cạnh đó, theo tiến sĩ Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - xã hội của Quốc hội, cho rằng, thu nhập cũng là vấn đề khiến nhiều thanh niên quyết định đứng ngoài thị trường lao động dù doanh nghiệp có nhu cầu. 

“Nhiều doanh nghiệp phản ánh khó tuyển lao động không phải vì không có người tìm việc mà vì mức lương và điều kiện làm việc chưa đáp ứng được nhu cầu tối thiểu của người lao động. Thu nhập quá thấp không đủ trang trải cuộc sống khiến nhiều người thà làm việc tự do để có tiền trước mắt còn hơn gắn bó với một công việc có mức lương không đủ sống", ông nói.

TỪ "ẢO TƯỞNG BẰNG CẤP" ĐẾN "SỐC VĂN HÓA"

Cùng với các nguyên nhân mang tính hệ thống, ông Nguyễn Bảo Long, Giám đốc dự án Nguồn nhân lực công nghiệp (TOPCV), cũng chỉ ra nguyên nhân chủ quan từ chính người trẻ. Theo ông, việc thanh niên sa lầy vào "3 không" chủ yếu là do họ không bị áp lực sinh tồn (vẫn được gia đình nuôi dưỡng) và thiếu kỹ năng "tự hướng nghiệp". Khi bước vào thị trường, nhiều sinh viên lầm tưởng tấm bằng đại học là tấm vé chắc chắn cho công việc trong khi doanh nghiệp chỉ trả tiền để mua năng lực hành nghề chứ không phải tấm bằng đại học.

Ông Ngô Xuân Liễu cũng cho biết không ít lao động trẻ, đặc biệt là sinh viên mới tốt nghiệp, bước vào thị trường lao động với nhiều kỳ vọng. Tuy nhiên, khi tiếp xúc với công việc thực tế, áp lực công việc, văn hóa doanh nghiệp và yêu cầu về năng suất thường khác xa những gì họ hình dung.

“Nhiều bạn trẻ nhìn công việc qua lăng kính màu hồng. Khi phát sinh những khó khăn ngoài dự tính, các bạn dễ dao động, thậm chí nghỉ việc chỉ sau một thời gian ngắn”, ông Liễu phân tích, cho biết, hiện tượng "sốc văn hóa" khi chuyển từ môi trường học tập sang môi trường làm việc là khá phổ biến.

Thực tế này cũng được các doanh nghiệp xác nhận. Bà Trần Thị Hằng, Trưởng phòng Nhân sự, Công ty CP Đầu tư Plus Việt Nam cho biết, hiện nay, các bạn trẻ mới ra trường hoặc có kinh nghiệm 2 - 3 năm thường hời hợt, thiếu chiều sâu. Họ ít quan tâm đến bản chất công việc mà hay hỏi về mức thu nhập, thời gian làm việc. Các bạn trẻ cũng chưa đặt ra mục tiêu công việc lâu dài mà thiên về lợi ích trước mắt, chẳng hạn như công việc có hấp dẫn không hoặc mức lương thế nào.

“Trước đây, người lao động có thể chấp nhận mức lương thấp rồi phấn đấu dần từ nhân viên lên tổ trưởng, quản lý theo đúng lộ trình. Còn bây giờ, nhiều bạn không quan tâm đến lộ trình thăng tiến, thậm chí không cần lên vị trí quản lý, miễn là công việc nhẹ nhàng và lương cao. Đó là lý do nhiều người học đại học xong lại đi làm bán hàng online hoặc quản lý các cơ sở spa, chấp nhận công việc chỉ kéo dài vài năm rồi tính tiếp”, bà Hằng chia sẻ.

Ông Nguyễn Viết Quân, Trưởng bộ phận tuyển dụng Công ty Anh Minh, lại phản ánh một xu hướng khác khi nhiều bạn trẻ mới ra trường hiện nay “kén việc”, đợi công việc đúng chuyên ngành, đúng mức lương và đúng định hướng. Khi được tư vấn làm tạm công việc thời vụ để kiếm sống trong lúc tìm việc, họ từ chối vì cho rằng không phù hợp với bằng cấp, trình độ và tiếp tục ngồi đợi.

(Còn tiếp)