Cuộc đua công nghệ Mỹ - Trung 'tăng nhiệt' dưới đáy biển

Không chỉ bán dẫn hay robot, cuộc đua công nghệ Mỹ - Trung còn diễn ra dưới đáy biểu với mục tiêu kiểm soát hạ tầng cáp quang biển.

Theo AP, cuối tháng 7, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã thông báo với Quốc hội Mỹ về dự định chi 175,8 triệu USD nhằm thay thế loạt tuyến cáp viễn thông ngầm đã cũ kỹ ở vùng biển Caribe và Trung Mỹ. Động thái được cho là để hạn chế sự hiện diện Trung Quốc vốn có ảnh hưởng ngày càng lớn ở khu vực này.

Cáp ngầm dưới biển là tên gọi chung cho các loại cáp đặt dưới đáy biển, gồm cáp quang biển, cáp điện và một số loại cáp chuyên dụng khác. Trong đó, mạng lưới cáp quang biển dùng để truyền dữ liệu Internet và viễn thông được đánh giá quan trọng nhất và chiếm phần lớn, trở thành hạ tầng nhiều quốc gia và doanh nghiệp công nghệ đầu tư nhằm đáp ứng nhu cầu xử lý và trao đổi dữ liệu xuyên biên giới.

Trong tài liệu, Mỹ bày tỏ lo ngại về các hoạt động của Trung Quốc ở châu Mỹ và khoản tiền 175,8 triệu USD sẽ "tài trợ cho việc lắp đặt cơ sở hạ tầng cáp ngầm được lựa chọn chiến lược dưới biển", cũng như hỗ trợ chính phủ nước ngoài hợp tác với các nhà lắp đặt cáp dưới biển thuộc khu vực tư nhân. Mục tiêu là "hỗ trợ thay thế các tuyến cáp viễn thông ngầm lỗi thời ở khu vực Caribe và Trung Mỹ bằng giải pháp an toàn và đáng tin cậy của Mỹ". Dự kiến, nguồn tài trợ được cấp hoặc hỗ trợ các dự án ở El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua và Haiti.

Công nhân đang thi công một tuyến cáp quang biển tại Mỹ. Ảnh: CircleID

Sau thông tin trên, ngày 31/7, Bắc Kinh cáo buộc Washington "chính trị hóa" mạng lưới cáp quang biển toàn cầu. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm cảnh báo động thái của Mỹ có nguy cơ đe dọa toàn bộ nền kinh tế kỹ thuật số.

"Chính trị hóa và thổi phồng quá mức mối lo ngại về an ninh liên quan đến vấn đề các tuyến cáp quang biển sẽ chỉ làm gián đoạn quy tắc thông thường của thị trường quốc tế, đe dọa khả năng kết nối dữ liệu toàn cầu và an ninh mạng, không phục vụ lợi ích của bất kỳ ai", ông cho biết. "Trung Quốc ủng hộ hợp tác quốc tế về cáp quang biển dựa trên nguyên tắc công bằng, chính trực, bình đẳng và toàn diện".

Chạy đua dưới đáy biển

Cuối tháng 6, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) bỏ phiếu để siết chặt việc giám sát cáp truyền thông dưới biển tại khu vực Caribe và Trung Mỹ. Theo Reuters khi đó, FCC dự định yêu cầu các đơn vị vận hành thiết bị đầu cuối quan trọng trong hệ thống cáp quang biển khi kết nối với hạ tầng viễn thông trên đất liền tại Mỹ phải xin giấy phép. Các công ty như Meta hay Google dự kiến hưởng lợi lớn vì sẽ nhận giấy phép nhanh hơn.

Một tài liệu khác do AP thu thập cuối tháng 7 cho thấy, Bộ Ngoại giao Mỹ đang xem xét chi thêm gần nửa tỷ USD cho các chương trình liên quan đến cáp viễn thông nhằm vào Trung Quốc ở Tây bán cầu, châu Phi và châu Á. "Mỹ phải đáp trả ảnh hưởng kinh tế, công nghệ và ngoại giao ngày càng tăng của Trung Quốc trên toàn thế giới về cáp quang biển - yếu tố đang làm suy yếu lợi ích quốc gia của chúng ta", tài liệu nêu.

Năm ngoái, FCC ban hành lệnh cấm, ngăn chặn các tập đoàn viễn thông Trung Quốc như Huawei hay China Mobile lắp đặt cáp quang biển kết nối tới Mỹ với lý do an ninh quốc gia. Ngày 25/6, cơ quan này mô tả cáp quang biển là "xương sống và người hùng thầm lặng" của Internet toàn cầu, nhấn mạnh việc giám sát chặt chẽ là hành động cần thiết để bảo vệ dung lượng đáp ứng nhu cầu điện toán AI đang tăng vọt.

Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục mở rộng tầm ảnh hưởng toàn cầu thông qua các dự án liên kết với Con đường Tơ lụa Kỹ thuật số (Digital Silk Road) và qua HMN Tech. Nước này đã tham gia hàng loạt công trình phát triển cáp ở châu Á, châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh. Tuần trước, China Mobile thông báo đưa vào hoạt động thương mại tuyến cáp quang biển SEA-H2X nối Đông Nam Á - Hải Nam - Hong Kong, trải dài 5.746 km kết nối Hong Kong và tỉnh Hải Nam phía nam với Philippines, Thái Lan và Singapore.

Theo dữ liệu từ Học viện Công nghệ Thông tin và Truyền thông Trung Quốc công bố năm ngoái, HMN Tech (trước đây là Huawei Marine Networks) đã cung cấp hơn 100.000 km hệ thống cáp quang biển, hoạt động trải rộng hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ. Dù vậy, theo TeleGeography, HMN Tech chỉ chiếm 5% thị phần các dự án cáp biển mới trong giai đoạn 2024-2026, trong khi phần lớn tuyến mới được xây dựng bởi SubCom (Mỹ), NEC (Nhật Bản) và Alcatel Submarine Networks (Pháp).

Bản đồ các tuyến cáp quang biển toàn cầu. Nguồn: Submarine Cable Map

Từ hạ tầng trung lập đến an ninh quốc gia

Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) mô tả cáp quang biển là "xương sống của Internet toàn cầu" khi truyền tải khoảng 99% lưu lượng dữ liệu của thế giới. Trước đây, cáp quang biển là cơ sở hạ tầng viễn thông trung lập, thuộc về các nhà cung cấp dịch vụ. Nhưng khi ngày càng nhiều dữ liệu quan trọng được truyền tải, đặc biệt là hoạt động tăng cường sức mạnh cho AI và trung tâm dữ liệu, các tuyến cáp càng gắn liền với khả năng cạnh tranh kinh tế, an ninh quốc gia và vị thế dẫn đầu về công nghệ, khiến yếu tố can thiệp địa chính trị thể hiện rõ nét hơn.

Chẳng hạn với tuyến cáp SeaMeWe-6 dài 21.700 km dự kiến kết nối Singapore và Pháp thông qua Đông Nam Á, Trung Đông và châu Âu. Theo Reuters năm 2023, ban đầu tuyến dự kiến do HMN Tech xây dựng, nhưng sau đó chuyển cho SubCom của Mỹ sau chiến dịch vận động hành lang của Washington. Theo giới phân tích, những gì từng là cuộc cạnh tranh thương mại về giá cả và công nghệ giờ đây ngày càng chịu ảnh hưởng bởi ngoại giao, các mối quan ngại về an ninh quốc gia và cạnh tranh chiến lược.

Bart Hogeveen, Giám đốc khu vực châu Âu của Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI), đánh giá tầm quan trọng của mạng cáp quang biển ngày càng tăng khi sự phát triển nhanh chóng của AI, điện toán đám mây và tài chính toàn cầu thúc đẩy nhu cầu truyền tải dữ liệu nhanh, an toàn và đáng tin cậy hơn.

"Bất cứ ai kiểm soát cơ sở hạ tầng trọng yếu đều có thể gây ảnh hưởng đáng kể đến cách thức sử dụng, ai sử dụng, với điều kiện nào và với chi phí bao nhiêu", Hogeveen nói với Channel News Asia. "Mối lo ngại về ảnh hưởng của nước ngoài và sự phụ thuộc chiến lược liên quan đến cáp quang biển ngày càng trở nên nghiêm trọng".

"Rất nhiều người cần truy cập Internet khiến nhu cầu kết nối ổn định tăng cao", Erin Murphy, Giám đốc phụ trách khu vực châu Á tại công ty tư vấn toàn cầu Redpoint Advisors (Mỹ), đồng quan điểm. "Trong bối cảnh cuộc cách mạng AI đang diễn ra cũng như điện toán lượng tử sắp tới, nhu cầu về cáp quang biển đang lớn hơn bao giờ hết. Sự cạnh tranh về cơ sở hạ tầng dưới biển sẽ ngày càng gay gắt".

Thực tế, giá trị chiến lược của mạng lưới cáp quang biển đã trở thành vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm. Vào tháng 5, tại sự kiện Đối thoại Shangri-La (SLD) ở Singapore, 17 quốc gia châu Á và châu Âu nhất trí áp dụng các chiến lược quốc phòng chung cho cơ sở hạ tầng hàng hải trọng yếu, nhưng không gồm Trung Quốc và Mỹ.

Cũng tại SLD, Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng Quốc phòng Australia Richard Marles mô tả các tuyến cáp quang biển là "mạch máu của nền văn minh hiện đại", cảnh báo "đáy biển đang trở thành chiến trường" khi chỉ ra hàng loạt vụ tấn công cơ sở hạ tầng những năm qua.

Xu Tianchen, chuyên gia kinh tế của Economist Intelligence Unit, đánh giá tranh chấp mới giữa Mỹ và Trung Quốc phản ánh sự phát triển cơ bản trong cuộc chiến công nghệ giữa hai cường quốc từ cạnh tranh về các sản phẩm cụ thể đến kiểm soát cơ sở hạ tầng nền tảng giúp chúng hoạt động.

"Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo làm tăng tầm quan trọng của cáp quang biển, khi kết nối toàn cầu ổn định và có dung lượng cao trở nên thiết yếu hơn bao giờ hết", ông Tianchen nói với SCMP. "Trước đây, cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung tập trung vào các sản phẩm như bán dẫn, thiết bị viễn thông và mô hình AI. Giờ đây, trọng tâm ngày càng chuyển sang việc ai kiểm soát nền tảng vật lý và kỹ thuật số cho phép các công nghệ này hoạt động".

Cũng theo Tianchen, cáp quang biển chỉ là một phần của cuộc cạnh tranh rộng lớn hơn về chủ quyền kỹ thuật số, khả năng phục hồi và cơ sở hạ tầng đáng tin cậy. Điều này cho thấy xung đột công nghệ trong tương lai sẽ ngày càng liên quan đến "quản trị mạng lưới quan trọng, không chỉ là cạnh tranh về sản phẩm cụ thể".

Giới chuyên gia cảnh báo, các cuộc chạy đua kiểm soát các tuyến cáp có thể vẫn mang tính toàn cầu về mặt vật lý nhưng đang ngày càng bị phân mảnh bởi địa chính trị. Ông Hogeveen từ ASPI cho biết rủi ro an ninh tức thời là đang có sự "phá hoại, tấn công mạng và gián đoạn hoạt động" lẫn nhau với những dấu hiệu "có thật và ngày càng rõ rệt".

Ngoài ra, trong bối cảnh cả Mỹ lẫn Trung Quốc xem AI là công nghệ có ý nghĩa chiến lược, mức độ cạnh tranh đối với hạ tầng vật chất phục vụ AI được dự đoán cũng tăng lên. "Khi AI phát triển nhanh chóng và được cả Washington lẫn Bắc Kinh coi là công nghệ chiến lược mang tính quyết định, sự cạnh tranh sẽ gia tăng đối với cơ sở hạ tầng vật chất hỗ trợ nó", Hogeveen nói thêm.

Bảo Lâm tổng hợp