Cơ hội lịch sử để TP HCM bứt phá

Nghị quyết 09 không chỉ đặt ra mục tiêu phát triển mới cho TP HCM mà còn mở ra hướng đi chưa từng có: Từ cơ chế đặc thù tiến tới xây dựng Luật Đô thị đặc biệt với tinh thần phân cấp, phân quyền triệt để.

Nghị quyết 09/2026 của Bộ Chính trị vừa được ban hành trong bối cảnh TP HCM bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian rộng hơn, vai trò lớn hơn. Nghị quyết 09 được kỳ vọng sẽ trở thành "chìa khóa" mở nút thắt về thể chế, hạ tầng, nguồn lực và quản trị đô thị, giúp TP HCM phát huy đầy đủ tiềm năng, lợi thế và tạo bước bứt phá trong giai đoạn phát triển mới. Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, PGS-TS Trần Hoàng Ngân - đại biểu Quốc hội khóa XVI, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn đột phá phát triển, Trường ĐH Sài Gòn, đã chia sẻ góc nhìn về điểm khác biệt của Nghị quyết 09 và những kỳ vọng đối với TP HCM trong kỷ nguyên mới.

Phóng viên: Có thể nói Nghị quyết 09 là "nghị quyết mở đường" cho TP HCM bước vào kỷ nguyên mới. Theo PGS, điều gì khiến Nghị quyết 09 khác với những nghị quyết trước đây?

- PGS-TS TRẦN HOÀNG NGÂN: Trước hết, theo tôi, điểm khác biệt lớn nhất của Nghị quyết 09 là ngoài việc giao cho TP HCM nhiều trọng trách hơn, trở thành biểu tượng phát triển năng động của Việt Nam trong thế kỷ XXI, còn mở ra hướng đi chưa từng có: Từ cơ chế đặc thù tiến tới xây dựng Luật Đô thị đặc biệt TP HCM với tinh thần phân cấp, phân quyền triệt để để thành phố thật sự phát huy vai trò đầu tàu. Đây là cơ hội lịch sử của TP HCM.

PGS-TS Trần Hoàng Ngân - đại biểu Quốc hội khóa XVI, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn đột phá phát triển, Trường ĐH Sài Gòn

Nếu trước đây các nghị quyết chủ yếu tập trung vào cơ chế đặc thù, cơ chế vượt trội để tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện cho thành phố phát triển thì lần này tư duy đã đi xa hơn: Từ cơ chế đặc thù tiến tới kiến tạo một nền tảng thể chế mới cho đô thị đặc biệt. Điểm này rất quan trọng. Bởi TP HCM không chỉ là một địa phương phát triển lớn mà còn là đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và là cực tăng trưởng quan trọng của cả nước.

Trong suốt hơn 50 năm qua, Trung ương luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho TP HCM thông qua nhiều chủ trương, nghị quyết lớn như Nghị quyết 01/1982, Nghị quyết 20/2002, Nghị quyết 16/2012, Kết luận 21/2017, Nghị quyết 31/2022 và nay là Nghị quyết 09/2026.

Tuy nhiên, lần này bối cảnh đã khác. Nghị quyết 09 được ban hành cho TP HCM mới sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Không gian phát triển rộng hơn, vai trò lớn hơn, yêu cầu cũng cao hơn.

Nhiều năm qua, TP HCM được giao vai trò đầu tàu, trung tâm đổi mới sáng tạo, cực tăng trưởng quốc gia. Nhưng vì sao thành phố vẫn liên tục được nhắc là "chưa phát huy hết tiềm năng"?

- Theo tôi, nguyên nhân lớn nhất nằm ở thể chế.

Lâu nay, chúng ta thường xem thể chế là công cụ quản lý. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay, thể chế không chỉ để quản lý nữa mà đã trở thành công cụ cạnh tranh.

TP HCM có lợi thế rất lớn về quy mô kinh tế, nguồn nhân lực, năng lực đổi mới sáng tạo, vị trí chiến lược, khả năng kết nối quốc tế. Nhưng nhiều năm qua, thành phố vận hành trong khuôn khổ thể chế chưa thật sự tương thích với vai trò của một đô thị đặc biệt. Nói cách khác, TP HCM đã là đô thị đặc biệt nhưng thể chế phát triển vẫn chưa thật sự tương thích với tính chất đặc biệt ấy. Đó là nghịch lý tồn tại suốt thời gian dài.

Chính vì vậy, trong nhiều nghị quyết trước đây và Nghị quyết 09 hiện nay luôn xuất hiện nhận định TP HCM chưa phát huy hết tiềm năng và lợi thế; tồn tại các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, nguồn lực và quản trị đô thị. Theo tôi, đây chính là lý do để Nghị quyết 09 mở ra hướng đi mới: Xây dựng một thể chế tương thích với vai trò của đô thị đặc biệt, giúp TP HCM phát huy đầy đủ tiềm năng, lợi thế và thật sự trở thành đầu tàu tăng trưởng trong giai đoạn phát triển mới.

Ông vừa nhắc đến "thể chế tương thích". Có phải đây chính là một trong những tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 09 khi đặt vấn đề xây dựng Luật Đô thị đặc biệt TP HCM?

- Tôi cho rằng đây là điểm đột phá nhất của nghị quyết lần này. Trước đây chúng ta nói nhiều đến cơ chế đặc thù, rồi cơ chế vượt trội. Nhưng lần này, Nghị quyết 09 nâng lên một bước cao hơn: Xây dựng Luật Đô thị đặc biệt TP HCM. Điều đó có ý nghĩa rất lớn.

TP HCM cần một thể chế đặc biệt, đột phá của đột phá; phù hợp với vị trí địa chính trị, quy mô kinh tế, đặc điểm xã hội và vai trò đầu tàu. Nghị quyết lần này đã nêu rất rõ yêu cầu: phân cấp, phân quyền triệt để, bảo đảm thành phố có đủ thẩm quyền và trách nhiệm để giải quyết công việc.

Theo tôi, đây là thông điệp cực kỳ mạnh mẽ.

TP HCM đang đứng trước cơ hội phát triển nhanh, mạnh mẽ nhờ cơ chế đột phá, phân cấp, phân quyền triệt để. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Ông nhiều lần nhấn mạnh cụm từ "phân cấp, phân quyền triệt để". Vì sao ông xem đây là khác biệt lớn nhất so với các cơ chế đặc thù trước đây?

- Bởi đây chính là điểm tạo ra bước ngoặt. Những Nghị quyết trước đây đã mở đường cho cơ chế vượt trội và từ đó Quốc hội ban hành Nghị quyết 54/2017, Nghị quyết 98/2023 rồi Nghị quyết 260/2025 sửa đổi Nghị quyết 98.

Những nghị quyết này thật sự đã tạo đột phá. Nhưng lần này câu chuyện đi xa hơn. Nếu có Luật Đô thị đặc biệt, TP HCM sẽ không chỉ thực hiện các cơ chế thí điểm nữa mà có thể chủ động hơn trong quản trị.

TP HCM sẽ được phân cấp thẳng cho HĐND, UBND, Chủ tịch UBND trong nhiều lĩnh vực, ngoại trừ các lĩnh vực thuộc quốc phòng, an ninh, đối ngoại và một số nội dung đặc thù khác. Quan trọng hơn, sau khi luật được ban hành, TP HCM có thể chủ động xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật để tổ chức thực hiện, thay vì phải chờ hướng dẫn từ bộ, ngành Trung ương như trước. Đây là điểm rất khác so với trước đây.

Có thể hình dung đơn giản: TP HCM được trao quyền để tự quyết nhanh hơn, sát thực tiễn hơn và chịu trách nhiệm cao hơn.

Có thể nói Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp TP HCM tháo gỡ câu chuyện tồn tại lâu nay: Có cơ chế đặc thù nhưng vẫn chưa đủ quyền để triển khai nhanh?

- Đúng vậy. Thực tế thời gian qua, Trung ương đã trao cho TP HCM nhiều cơ chế, chính sách đặc thù như Nghị quyết 54, Nghị quyết 98, Nghị quyết 260. Thành phố còn được trao các cơ chế đặc thù cho phát triển đường sắt đô thị, trung tâm tài chính quốc tế và nhiều chương trình chiến lược khác.

Nhưng khi bước vào giai đoạn phát triển mới thì yêu cầu không chỉ là có thêm chính sách mà là có đủ thẩm quyền để hành động nhanh hơn. Nếu vẫn vận hành theo quy trình cũ thì rất khó đáp ứng tốc độ phát triển mới.

Nghị quyết đã có, định hướng đã rõ. Theo ông, TP HCM cần làm gì để biến tinh thần của Nghị quyết 09 thành hành động, sớm đưa nghị quyết vào cuộc sống?

- Trước mắt, cần quán triệt sâu rộng tinh thần Nghị quyết 09 trong toàn hệ thống chính trị. Song song đó là khẩn trương hoàn thiện dự thảo Luật Đô thị đặc biệt. Quá trình lấy ý kiến cho dự thảo luật này phải rất cầu thị, lắng nghe và khoa học. Bởi luật này không chỉ phục vụ cho hôm nay mà còn phải tạo nền tảng phát triển dài hạn.

Một việc nữa rất quan trọng là phát huy đồng thuận xã hội, vai trò lãnh đạo các tổ chức Đảng, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, các tầng lớp nhân dân để đưa Nghị quyết 09 đi vào cuộc sống.