Cha mẹ nóng giận, trẻ dễ học theo cách phản ứng tiêu cực

Cha mẹ thường xuyên nóng giận, la mắng hoặc phản ứng gay gắt trước hành vi của con không chỉ khiến trẻ sợ hãi, tổn thương mà còn dễ học theo cách phản ứng tiêu cực đó khi đối diện với cảm xúc của mình.

"Muốn trẻ bình tĩnh, trước hết cha mẹ phải bình tĩnh", tiến sĩ Phạm Thị Thúy, chuyên gia tâm lý trị liệu, nói tại buổi giao lưu Thấu hiểu tâm lý trẻ từ 0-6 tuổi của hệ thống mầm non quốc tế Wisdomland World School ngày 8/8.

Giai đoạn 0-6 tuổi, trẻ phát triển nhanh về cảm xúc, nhận thức và kỹ năng xã hội, đồng thời hình thành nền tảng tính cách, thói quen và cách ứng xử. Khả năng kiểm soát cảm xúc của trẻ chưa hoàn thiện, nên cách người lớn phản ứng trước các tình huống hàng ngày có thể trở thành "mẫu" để trẻ quan sát và học theo.

Khi trẻ la hét, ăn vạ, đánh bạn hay liên tục nói "không", người lớn thường muốn chấm dứt hành vi càng nhanh càng tốt. Tuy nhiên, theo tiến sĩ Thúy, nếu chỉ tập trung vào việc "làm sao để con ngừng" mà không tìm hiểu "con đang cần gì", cách xử lý có thể khiến vấn đề kéo dài hoặc nghiêm trọng hơn.

Đằng sau hành vi "hư" có thể là nhu cầu tâm lý

Theo chuyên gia, mọi hành vi của trẻ đều có nguyên nhân và phía sau thường là một nhu cầu tâm lý chưa được đáp ứng. Trẻ la hét, ăn vạ có thể đang quá tải, thất vọng hoặc khó chịu. Trẻ đánh bạn ở lứa tuổi nhỏ có thể chưa biết diễn đạt sự tức giận bằng lời nên phản ứng bằng hành động.

Vì vậy, thay vì lập tức kết luận "con hư", "con hỗn" rồi đánh hoặc quát mắng, cha mẹ cần bình tĩnh quan sát, tìm hiểu điều gì xảy ra và giúp trẻ gọi tên cảm xúc. Việc đánh trẻ để dạy trẻ không được đánh người khác cũng tạo ra thông điệp mâu thuẫn: trẻ được yêu cầu không dùng bạo lực nhưng lại chứng kiến người lớn dùng chính hành vi đó để giải quyết vấn đề.

"Trẻ học cách chúng ta thể hiện sự tức giận. Cha mẹ có quyền giận dữ, nhưng cách cha mẹ thể hiện cơn giận chính là điều trẻ học", bà nói.

Tương tự, trẻ bám mẹ, không chịu đi học hoặc liên tục mè nheo có thể đang bất an, cần được kết nối hoặc chú ý. Chuyên gia dẫn trường hợp một người mẹ đi làm về thường bị con trai 4 tuổi bám chân, không cho mẹ nấu cơm. Người mẹ đặt túi xuống, ôm con, nói mình nhớ con sau một ngày xa cách rồi mới đề nghị con ra chơi. Sau khi được kết nối, trẻ nhanh chóng buông mẹ.

"Chúng ta thường chỉ lo thức ăn vật chất cho con mà quên rằng trẻ cũng cần 'thức ăn tinh thần'", bà nói.

Trẻ nói "không" để khẳng định bản thân

Sau 2 tuổi, trẻ bắt đầu thể hiện rõ cái tôi, nhu cầu tự chủ và mong muốn được công nhận. Vì vậy, việc trẻ liên tục nói "không", phản đối yêu cầu của người lớn khá phổ biến.

Nếu mọi sự phản đối đều bị gắn nhãn "bướng", "lì", "hư" hoặc bị ép buộc phải nghe lời, trẻ có thể hình thành cách phản ứng né tránh hoặc chống đối. Cha mẹ có thể giữ nguyên giới hạn nhưng cho trẻ một phần quyền lựa chọn.

Chẳng hạn, thay vì quát "mẹ bảo phải ăn", có thể hỏi trẻ muốn bắt đầu bằng món nào hoặc chọn giữa hai phương án phù hợp. Trao quyền không có nghĩa là muốn gì được nấy, mà là để trẻ được quyết định trong phạm vi giới hạn của cha mẹ.

Tiến sĩ Phạm Thị Thúy chia sẻ về cách thấu hiểu tâm lý trẻ, ngày 8/8. Ảnh: Tuyết Mai

Khi trẻ ăn vạ vì đòi mua kẹo

Một tình huống phổ biến là trẻ đòi mua kẹo ở siêu thị nhưng bị từ chối, sau đó khóc lớn hoặc ăn vạ. Cha mẹ cần giữ giọng bình thường, hạ xuống ngang tầm mắt trẻ và nói ngắn gọn: "Mẹ biết con rất muốn kẹo, nhưng hôm nay chúng ta không mua". Nên thừa nhận cảm xúc nhưng không thay đổi quyết định: "Mẹ hiểu con buồn và giận vì không được mua kẹo. Con có thể buồn, nhưng hôm nay mình không mua".

Nếu trẻ tiếp tục khóc lớn, cha mẹ có thể đưa trẻ ra nơi yên tĩnh để bình tĩnh thay vì quát mắng. Khi trẻ ổn định mới giải thích ngắn gọn lý do và đưa ra lựa chọn phù hợp nếu có.

Không nên nhượng bộ chỉ để trẻ ngừng khóc, bởi trẻ có thể hình thành liên hệ rằng "ăn vạ sẽ đạt được điều mình muốn". Ngược lại, cũng không nên dùng la mắng hay đe dọa để buộc trẻ im lặng. Trước khi đi mua sắm, cha mẹ có thể thống nhất quy tắc và ghi nhận khi trẻ thực hiện đúng.

Tranh giành đồ chơi, đừng vội bắt trẻ nhường

Khi hai anh em cùng muốn một món đồ chơi, cha mẹ không nên lập tức phân xử hoặc bắt một trẻ phải nhường. Trước tiên, cần tách hai trẻ khỏi "điểm nóng", cho mỗi trẻ thời gian ngắn để bình tĩnh. Sau đó lần lượt hỏi: "Con kể cho mẹ chuyện gì xảy ra nhé?", đồng thời xác nhận cảm xúc của từng trẻ: "Mẹ hiểu con buồn vì chưa được chơi" hoặc "Mẹ hiểu con tức giận vì nghĩ mình lấy đồ chơi trước". Xác nhận cảm xúc không đồng nghĩa chấp nhận hành vi sai.

Khi trẻ bình tĩnh, cha mẹ có thể để hai con cùng tìm giải pháp như mỗi người chơi 10 phút, oẳn tù tì để quyết định người chơi trước hoặc tìm cách chơi chung. Điểm quan trọng là cha mẹ làm trọng tài thay vì quyết định thay trẻ. Khi trẻ tự tìm được cách giải quyết, người lớn có thể ghi nhận: "Mẹ rất tự hào vì hai con đã tìm được cách chơi chung".

Theo bà Thúy, không nên liên tục bắt một trẻ phải nhường em ngay trong lúc tranh giành, bởi điều này có thể khiến trẻ cảm thấy bị thiên vị. Kỹ năng nhường nhịn nên được dạy khi trẻ bình tĩnh, thay vì dùng như cách chấm dứt xung đột.

Cha mẹ nóng giận, hãy biết sửa sai

Bình tĩnh không có nghĩa cha mẹ không bao giờ tức giận. Người lớn cũng có lúc mất kiểm soát, nhưng quan trọng là biết sửa chữa sau đó. Nếu lỡ quát mắng hoặc đánh con, cha mẹ nên thừa nhận sai lầm, xin lỗi và nói rõ sẽ cố gắng thay đổi. Đây cũng là một bài học cảm xúc để trẻ thấy rằng ai cũng có thể tức giận, nhưng cần học cách nhận diện, điều hòa và chịu trách nhiệm với hành vi của mình.

"Cha mẹ không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ tốt và biết sửa sai", bà nói.

Trẻ dễ học theo cách người lớn thể hiện cảm xúc trong những tình huống hàng ngày. Ảnh minh họa: Quỳnh Trần

Trước một hành vi khiến cha mẹ khó chịu, có thể thực hiện bốn bước: quan sát và lắng nghe, đón nhận cảm xúc, kết nối với trẻ và trao quyền. Đón nhận cảm xúc không có nghĩa chấp nhận mọi hành vi. Trẻ có quyền tức giận nhưng không được đánh người khác; có quyền buồn vì không được mua kẹo nhưng không vì thế mà được đáp ứng yêu cầu.

Kết nối có thể thông qua một cái ôm, trò chuyện, chơi cùng hoặc đơn giản là dành thời gian bên trẻ. Cuối cùng, trao quyền để trẻ tham gia tìm giải pháp trong những giới hạn phù hợp với độ tuổi. Mối quan hệ tích cực giữa cha mẹ và con có thể bắt đầu từ ba nguyên tắc: "Có hiểu mới có yêu, có yêu mới có kết nối, có kết nối mới có giáo dục".

Theo chuyên gia, sức khỏe tâm lý của trẻ không chỉ hình thành từ những lời dạy trực tiếp mà còn từ cách trẻ được đối xử và những gì quan sát hàng ngày trong gia đình. Trước khi yêu cầu trẻ kiểm soát cảm xúc, cha mẹ cần học cách điều hòa chính mình. Khi người lớn bình tĩnh, trẻ có thêm một hình mẫu để học cách bình tĩnh; khi cha mẹ biết lắng nghe, trẻ cũng dần học cách lắng nghe và diễn đạt nhu cầu.

Lê Phương