Bán mạng kiếm tiền ở tuổi U40, rước bệnh vào người khi về già

Cơn đau đầu ập đến sau 15 tiếng liên tục bán, đóng hàng, chị Hoa tặc lưỡi uống vội viên thuốc, dán miếng giảm đau, rồi lại tiếp tục làm việc.

Người phụ nữ sống ở Hà Nội, bán hàng qua mạng, chồng làm văn phòng. Tổng thu nhập gia đình từ 50 đến 60 triệu đồng mỗi tháng. Dù vậy, chồng chị vẫn thắt chặt chi tiêu, loại bỏ những khoản xa xỉ, còn Hoa làm việc gần như không nghỉ.

Khi được hỏi tại sao vẫn phải "bán mạng" dù thu nhập không thấp, người phụ nữ chia sẻ muốn đầu tư cho con cái học tập cũng như "tranh thủ lúc còn sung sức kiếm tiền tích lũy cho tuổi già".

Để duy trì nhịp độ làm việc đó, chị chấp nhận sống chung với những cơn đau đầu mạn tính và tình trạng mất ngủ kéo dài. Gần đây, những cơn đau lưng dữ dội buộc người phụ nữ phải tới bệnh viện kiểm tra. Kết quả chẩn đoán ghi nhận chị bị thoái hóa đốt sống cổ, viêm loét dạ dày, hở van tim hai lá nhẹ và nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori.

Cơ thể kiệt quệ nhưng chị vẫn tự nhủ bản thân chỉ mắc bệnh vặt. "Nhiều hôm kiệt sức nhưng tôi vẫn tự nhủ 'gắng thêm chút nữa', uống viên giảm đau là xong", chị nói, rồi cúi mặt vào bồn rửa, bật vòi nước lạnh xối trực tiếp lên mặt để lấy lại sự tỉnh táo rồi quay lại bàn phím.

Một phụ nữ khác 40 tuổi, kinh doanh hàng ăn vặt cho trẻ em như xúc xích, thịt nướng và nem chua, cũng rơi vào guồng quay tương tự. Thực phẩm dư thừa cuối ngày được chị chế biến lại cho bữa ăn gia đình nhằm tránh lãng phí. Mỗi ngày, chị đứng bên lò nướng với làn khói đen kịt đến tối mịt.

Sau các bước khám chuyên sâu và xét nghiệm đột biến gene tại bệnh viện, bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng khoa Ngoại bụng, Bệnh viện K Tân Triều, kết luận chị mắc ung thư dạ dày do thói quen sinh hoạt thiếu khoa học và việc tiếp xúc lâu dài với khói nướng.

Người dân đi dạo, tập thể dục trong công viên Tao Đàn, quận 1. Ảnh: Quỳnh Trần

Bác sĩ Nam tiếp nhận nhiều trường hợp bệnh nhân trẻ tuổi mắc ung thư đường tiêu hóa. Một thanh niên 30 tuổi làm việc tại nước ngoài thường xuyên thức khuya và ăn đồ ăn nhanh phát hiện ung thư đại tràng giai đoạn ba có di căn. Một bệnh nhân khác 35 tuổi nghiện rượu thuốc lá và lười ăn rau xanh cũng mang trong mình khối u ác tính từ khi còn rất trẻ.

Tâm lý chấp nhận "chỉ là mệt vặt" phổ biến ở lứa tuổi 30 đến 40 ở các thành phố lớn. Các bệnh viện ở Hà Nội và TP HCM ghi nhận sự gia tăng đáng kể của các ca bệnh tim mạch, đột quỵ, ung thư ở nhóm tuổi này.

Năm 2023, Bộ Y tế ghi nhận khoảng 5-7% số ca đột quỵ là người dưới 45 tuổi. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM, tỷ lệ này còn cao hơn, liên quan lối sống và áp lực công việc trong môi trường đô thị hóa. Tỷ lệ đột quỵ ở người trẻ tuổi trung bình tăng khoảng 2% mỗi năm, trong đó nam nhiều gấp 4 lần nữ.

Lối sống thức khuya, nghiện nước ngọt, đồ chiên rán cũng là nguyên nhân khiến bệnh thận mạn ở người trẻ gia tăng. Trong số 8.000 ca mắc mới mỗi năm, người trẻ từ 18-30 tuổi chiếm 20-30%. Tình trạng ung thư trẻ hóa cũng diễn ra nhanh chóng.

Số người trẻ mắc bệnh tim mạch tăng 11-13% mỗi năm, với nhiều trường hợp 25-35 tuổi bị nhồi máu cơ tim, suy tim. Viện Tim mạch Quốc gia Việt Nam ghi nhận 3.500-4.000 trường hợp can thiệp tim mạch hàng năm, trong đó 15-17% là bệnh nhân dưới 40 tuổi.

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, kể một trường hợp khiến ông khó quên. "Một tài xế U40, là trụ cột gia đình, gánh trên vai nhiều sinh kế. Nhập viện trong tình trạng đột quỵ não, nằm bất động", bác sĩ nói. "Trước đó, để chống chọi với những chuyến xe đường dài xuyên đêm và áp lực cơm áo gạo tiền, anh thường dùng thuốc lá và nước tăng lực. Hiện tại, gia đình không chỉ đối mặt với chi phí điều trị khổng lồ mà còn một tương lai bấp bênh".

Phân tích về nguyên nhân tâm lý xã hội, PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế công cộng, Đại học Y Dược TP HCM, phân tích ở tuổi 40, người bắt đầu nhìn thấy rõ hai kịch bản của tương lai. Một bên là sự chủ động, an nhiên nhờ tích lũy. Một bên là sự chật vật, phụ thuộc nếu "vô sản". Thêm vào đó, mạng xã hội và những đòi hỏi ngày cao hơn về mức sống khiến nhiều người lao vào cuộc đua kiếm tiền.

Áp lực kể trên kích hoạt một loạt cơ chế phòng vệ tiêu cực, bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, nhận định. Người lao động gồng mình chạy đua với kỳ vọng, đôi khi vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh học của bản thân.

"Nó giải thích vì sao những tài xế, những người lao động tự do sẵn sàng đánh đổi giấc ngủ và sức khỏe để kiếm tiền. Họ không chỉ kiếm tiền để tiêu dùng. Họ kiếm tiền để mua lấy sự công nhận và cảm giác an toàn trước những đánh giá của xã hội", ông Chung nói.

Cùng quan điểm, ThS tâm lý Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc Trung tâm Lumos, phân tích tuổi 40 là giai đoạn con người bắt đầu nhìn lại những lựa chọn trong quá khứ và đặt câu hỏi về tương lai. Tôi đã đạt được những gì tôi muốn chưa? Những năm tiếp theo sẽ như thế nào? Nếu muốn thay đổi thì còn kịp không?. Ở tuổi này, áp lực không chỉ đến từ số lượng trách nhiệm. Còn cảm giác mình không được phép thất bại ở bất kỳ vai trò nào. Một số người thậm chí cảm thấy mình đang sống hoàn toàn theo nghĩa vụ mà không còn thời gian để tự hỏi: "Tôi thực sự muốn gì?".

Tuy nhiên, sự đánh đổi sức khỏe lấy tiền không bền vững. Nó chỉ mang lại cải thiện ngắn hạn, không đáng kể. Khi cơ thể kiệt quệ thì hiệu suất công việc sụt giảm. Về lâu dài, sự bào mòn sức khỏe từ sớm kéo theo chi phí y tế gia tăng khi về già và làm suy giảm chất lượng cuộc sống.

Nhưng thực tế, với nhóm lao động tự do hay người có thu nhập thấp, chỉ một ngày nghỉ ngơi hoặc đi khám bệnh cũng đồng nghĩa mất thu nhập, ảnh hưởng trực tiếp đến chi tiêu hàng ngày. Đơn cử, nhóm tài xế công nghệ tại Việt Nam vẫn nằm ngoài lưới bảo hiểm xã hội bắt buộc vì họ được các nền tảng xác định là "đối tác" (independent contractors) chứ không phải nhân viên chính thức theo quan hệ lao động truyền thống.

Về lý thuyết, họ có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và mua bảo hiểm y tế hộ gia đình, nhưng tỷ lệ tham gia rất thấp do thu nhập bấp bênh, chi phí sinh hoạt cao và gánh nặng mưu sinh hàng ngày. Khi xảy ra tai nạn giao thông, ốm đau hay mất khả năng lao động, phần lớn tài xế phải tự chi trả bằng tiền tích lũy cá nhân hoặc vay mượn, do các nền tảng chưa có chế độ đền bù hay bảo hiểm tai nạn bắt buộc toàn diện như lao động chính thức.

Theo PGS.TS Đỗ Văn Dũng, giải pháp lâu dài vẫn là ổn định kinh tế vĩ mô và thu hẹp khoảng cách giàu nghèo. Nhưng trước mắt, cần hành động chính sách thiết thực từ ba phía.

Nhà nước cần xây dựng các gói Bảo hiểm Y tế linh hoạt với hỗ trợ ngân sách dành cho lao động phi chính thức và tự do. Đẩy mạnh các chương trình khám sàng lọc định kỳ tại y tế cơ sở nhằm phát hiện sớm bệnh mãn tính phổ biến. Đầu tư can thiệp sớm không chỉ bảo vệ sức lao động mà về lâu dài tiết kiệm ngân sách cho hệ thống y tế. Hoàn thiện khung pháp lý để yêu cầu người sử dụng lao động (kể cả các nền tảng kinh tế chia sẻ) tham gia đóng bảo hiểm cho lực lượng lao động tự do.

Các doanh nghiệp cần thay đổi tư duy quản trị. Chuyển từ việc "vắt cạn" sức lao động sang tạo điều kiện cho người lao động có thời gian phục hồi và tái tạo sức lao động. Bác sĩ Nguyễn Viết Chung nói: "Coi sức khỏe người lao động là nguồn vốn bền vững, không phải chi phí phụ".

Người lao động cần tiếp cận kiến thức chuẩn xác về dinh dưỡng, lối sống, chế độ nghỉ ngơi khoa học. Quan trọng nhất, người trẻ cần tự tin vào giá trị thực chất của bản thân. Trang bị bản lĩnh để không bị cuốn theo những trào lưu hời hợt bên ngoài, từ đó phải đánh đổi sức khỏe và giá trị lâu dài của chính mình.

Áp lực công việc dồn ứ là lúc các tín hiệu SOS phát ra mạnh mẽ nhất nhưng cũng dễ bị bỏ qua nhất. Đừng đợi đến khi gục ngã mới hối hận. Hãy học cách lắng nghe cơ thể. Dừng lại nghỉ ngơi, tập luyện hay khám sức khỏe định kỳ không phải lãng phí thời gian. Đó là cách duy nhất để tháo gỡ những ngòi nổ nguy hiểm như mỡ máu hay huyết áp cao, bác sĩ Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội Thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, khuyến cáo.

"Tuổi già không chỉ thong dong về tiền bạc mà còn cả sức khỏe. Tuyệt đối không nên gồng mình quá mức rồi rước bệnh vào người khi tuổi già còn chưa kịp gõ cửa", bác sĩ Mạnh bày tỏ.

Thùy An