Cầu vồng khuyết của Kawabata Yasunari

Cầu vồng bắc ngang trời chỉ hiện một chân, phần còn lại như tan biến, là ẩn dụ của Kawabata về nỗi đau tinh thần của Nhật Bản hậu Đệ nhị Thế chiến.

Ra mắt lần đầu vào năm 1951 cùng thời điểm với Tiếng núi, Ngàn cánh hạc, Mấy độ cầu vồng có nhiều tương đồng về mặt đề tài và phong cách viết. Như Tiếng núi, tiểu thuyết cũng xoay quanh một gia đình và mối quan hệ phức tạp giữa họ.

Câu chuyện xoay quanh nhà Mizuhara với kiến trúc sư Tsuneo và ba con gái từ ba người phụ nữ. Sau khi mẹ của Momoko qua đời, Tsuneo đưa cô lên Tokyo sống cùng ông và cô con gái Asako (từ cuộc hôn nhân của ông). Trong khi đó, người tình nhân cuối Kikue và con gái Wakako vẫn ở lại Kyoto.

Nếu Momoko u uất, lạnh lùng thì Asako ngây thơ, hồn nhiên, nhìn nhận mọi thứ với lăng kính tích cực. Tuy còn rất trẻ, Asako sớm thấy bản thân phải có trách nhiệm chăm sóc cho cha, lo lắng cho chị cũng như tìm cách kết nối với người em út cùng cha khác mẹ.

Ấn phẩm do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam và Phanbook phát hành giữa tháng 8, dịch giả An Nhiên chuyển ngữ. Ảnh: NXB Phụ nữ Việt Nam

Một mùa đông nọ, cô lén cả nhà đi tàu từ Tokyo về Kyoto để tìm em gái. Khi không tìm thấy em, trong chuyến tàu quay về, cô bất ngờ thấy một chiếc cầu vồng vắt ngang giữa trời trên hồ Biwa. Tuy vậy, cô chỉ thấy được một phần chân, trong khi hình vòm và chân còn lại của cầu vồng thì như tan biến. Ấn tượng nói trên đã đeo bám cô suốt thời gian dài, trở thành hình tượng đặc biệt cho toàn cuốn sách.

Trong tiểu thuyết, các nhân vật của Kawabata đều mang trong mình một sự ủ ê khi phải đối mặt thời cuộc. Được viết sau Thế chiến II vài năm, sự kiệt cùng trong tâm trí vẫn ẩn hiện qua từng cá tính của nhân vật. Đó không chỉ là những mất mát cá nhân, mà rộng lớn hơn, còn là truyền thống, bản sắc Nhật Bản bị mai một ở giai đoạn này.

Điều đó có thể nhìn thấy rõ nhất ở nhân vật Momoko, khi cô trở nên lạnh lùng và bất cần đời. Việc mẹ qua đời, ít được cha yêu thương, và luôn có sự so sánh đời mình với cô em gái, khiến tâm hồn Momoko có những vết thương vô hình. Sự so sánh tăng dần khi Asako lớn lên dịu dàng, thu hút hết mối quan tâm của người xung quanh. Vì lẽ đó, không ít lần Momoko mỉa mai, chế giễu em gái. Kawabata thể hiện điều này bằng những cuộc đối thoại sắc như dao của hai chị em.

Đỉnh điểm, khi bạn trai Keita tử trận ở Okinawa, Momoko muốn tìm đến cái chết nhưng không thành. Bằng ngôn từ nên thơ và các miêu tả nhục thể ám ảnh, Kawabata cho độc giả thấy được sự gắn kết bền chặt của đôi tình nhân. Khi Keita không còn, Momoko chọn lối sống buông thả, có lúc giữ mối quan hệ với bốn người đàn ông để rồi cuối cùng khiến họ tuyệt vọng vì bị chơi đùa. Thông qua nhân vật, Kawabata không chỉ nêu bật bi kịch của một cá nhân thời hậu chiến, mà còn cho thấy được sự tổn thương nối dài.

Chân dung nhà văn Kawabata Yasunari. Ảnh: Portraits of Modern Japanese Historical Figures

Còn với người cha Tsuneo, thông qua cuộc đời ông - một kiến trúc sư, tác giả cho thấy những mất mát lớn của một Nhật Bản đẹp xinh. Kawabata gửi gắm qua nhân vật nỗi buồn trước sự điêu tàn của các dinh cơ từng thuộc về giới quý tộc giàu sang, nhưng sau chiến tranh trở thành nhà trọ, tiệm ăn, khiến ký ức về hình ảnh cũ chỉ còn là "chút quan tâm, bâng khuâng khó tả". Mấy độ cầu vồng được viết một cách nên thơ, trân trọng những gì còn lại khi miêu tả kỹ càng kiến trúc truyền thống Nhật Bản, các loài hoa rực rỡ cũng như ẩm thực phong phú. Ngoài điều đó ra, Kawabata còn cấu trúc cuốn sách theo bốn mùa với nhiều cảnh trí gắn với hồ nước, khu nghỉ dưỡng.

Nhưng trên hết thảy, không ai tổn thương hơn Asako. Từ một cô gái hồn nhiên, ngây thơ, cô thấy ở cha và chị lẫn cô em gái những nỗi chua chát, cũng như thời đại thay đổi từng ngày ở xung quanh mình. Thậm chí với hạnh phúc cá nhân, khi Natsuji - em trai Keita - có tình ý, vì lo Momoko thấy buồn phiền, Asako không muốn tiếp tục cuộc tình.

Những điều nói trên khiến cô đồng cảm khi Natsuji bất chợt nhận ra rằng, giữa trái tim người và người, nếu có thể bắc được chiếc cầu đá mang tính kết nối thì hay biết mấy. Nhưng về phía mình, cô lại có ý tưởng khác: "Chiếc cầu đá? Cầu đá mà bắc được trong tim, chẳng phải khó chịu sao? Em thấy cầu như cầu vồng thì hay hơn."

Và như những gì cô đã nhìn thấy trong mùa đông ở hồ Biwa, tuy khung cảnh ấy rực rỡ đến lạ thế nhưng bản thân chỉ có thể thấy một chân cầu vồng, không thể nào biết bên kia ở đâu. Đó là "chiếc cầu" có phần lưng chừng, khi muốn gắn kết nhưng không thể biết có được đón nhận.

Thế giới cảm xúc của những con người thời hậu chiến mà Kawabata quan sát chính là thế lưỡng nan giữa việc họ muốn kết nối, được làm lại và việc chịu nỗi đau quá lớn, không thể lãng quên. Vì vậy, Nhật Bản ở tác phẩm này không còn mộng mơ, đẹp xinh, mà là sự quá độ, chuẩn bị bước sang một trạng thái mới.

Khi được chuyển ngữ sang tiếng Anh vào năm 2023, nhà phê bình huyền thoại Edmund White nhận định rằng qua kiệt tác này, Kawabata "với ngòi bút được nhúng trong bạc", đã "khắc họa trọn vẹn nỗi đau đớn và vẻ đẹp Nhật Bản thời hậu chiến".

Kawabata Yasunari (1899-1972) là nhà văn hàng đầu Nhật Bản. Ông đã đoạt được hàng loạt giải thưởng trong và ngoài nước, trong đó có giải Nobel Văn chương 1968 vì đã "tôn vinh cái đẹp hư ảo và hình ảnh u uẩn của hiện hữu trong đời sống thiên nhiên và trong định mệnh con người".

Ngoài tiểu thuyết, ông còn rất thành công với thơ ca, truyện ngắn, tiểu luận văn hóa và mỹ học. Những tác phẩm nổi tiếng của ông đã được chuyển ngữ tiếng Việt và rất được yêu thích, có thể kể đến Người đẹp ngủ mê, Xứ tuyết, Đẹp và buồn, Hồ, Tiếng núi, Ngàn cánh hạc, Bồ công anh.

Tuấn Anh