Ba triệu m3 bùn nạo vét ở kênh dài nhất TP HCM không có nơi đổ

Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên dài gần 32 km dự kiến nạo vét hơn ba triệu m3 bùn nhưng chưa có nơi tiếp nhận, nguy cơ ảnh hưởng tiến độ.

Đầu tháng 8, trên công trường cải tạo tuyến kênh, kỹ sư, công nhân tất bật thi công hệ thống bờ kè, vỉa hè và hai tuyến đường dọc bên. Nhiều đoạn đã cơ bản hoàn thiện, tạo diện mạo khang trang cho khu vực ven kênh. Tuy nhiên, phía dưới những tuyến đường đang dần thành hình, lòng kênh còn khối lượng bùn khổng lồ chưa thể nạo vét.

"Hiện nhà thầu mới xử lý phần đất đào hai bên kênh, đưa về các bãi đổ gần đó để phục vụ thi công đường và bờ kè. Riêng bùn dưới lòng kênh vẫn chưa thể giải quyết do chưa có bãi tiếp nhận", ông Nguyễn Văn Cường, Giám sát trưởng gói thầu xây lắp số 10, nói.

Gói thầu số 10 cải tạo đoạn kênh dài hơn 8 km, từ cầu Trường Đai đến sông Sài Gòn, là một trong những hạng mục xây lắp chính của dự án. Đây cũng là khu vực có nhiều đoạn lòng kênh rộng nhất toàn tuyến, một số vị trí gần 100 m nên khối lượng đất đào và bùn cần nạo vét lớn nhất, ước tính khoảng 1,7 triệu m3 - chiếm gần một nửa tổng khối lượng toàn dự án.

Hiện gói thầu này đạt hơn 65% khối lượng, chủ yếu ở các hạng mục trên bờ, còn việc nạo vét lòng kênh vẫn trong "trạng thái chờ" do phương án xử lý bùn chưa được tháo gỡ.

Một phần đoạn kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên đã cơ bản hoàn thiện kè, hai tuyến đường dọc bên, tháng 8/2026. Ảnh: Giang Anh

Tình trạng tương tự cũng xảy ra ở các gói thầu còn lại của dự án khi chưa thể triển khai nạo vét. Trong khi chờ giải quyết, nhà thầu tập trung thi công các hạng mục trên bờ như xây kè, đường, vỉa hè, hạ tầng kỹ thuật. "Nếu các vướng mắc sớm được tháo gỡ, chúng tôi có thể thực hiện đồng thời việc nạo vét dưới kênh, giúp rút ngắn thời gian thi công thay vì phải chờ như hiện nay", đại diện một nhà thầu nói.

Khởi công tháng 2/2023, dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên tổng mức đầu tư ban đầu 8.200 tỷ đồng, hiện điều chỉnh lên hơn 9.000 tỷ sau khi bổ sung một số hạng mục. Đây là một trong những tuyến kênh dài nhất TP HCM, gần 32 km, qua 7 quận huyện cũ, gồm: 12, Bình Tân, Tân Phú, Tân Bình, Gò Vấp, Bình Thạnh và Bình Chánh.

Công trình gồm 10 gói thầu xây lắp chính, thực hiện các hạng mục nạo vét, kè bêtông, xây hai tuyến đường dọc kênh, 19 cống thoát nước, 12 bến thuyền, cầu ngang cùng hệ thống chiếu sáng, cây xanh... Dự án sẽ thực hiện nạo vét lòng kênh sâu 4-5 m nhằm tăng thoát nước và giao thông thủy, đồng thời cải thiện môi trường nhờ loại bỏ lớp bùn đã tích tụ hàng chục năm. Sau hơn 4 năm triển khai, dự án được đặt mục tiêu cơ bản hoàn thành cuối năm nay. Tuy vậy, vướng mắc trong việc xử lý bùn nguy cơ ảnh hưởng tiến độ.

Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM (chủ đầu tư), tổng khối lượng đất đào và bùn nạo vét toàn tuyến kênh ước tính gần 4,7 triệu m3. Trong đó, khoảng 1,4 triệu m3 đất đào dọc bờ để xây kè và hai tuyến đường sẽ được tận dụng san lấp tại chỗ nếu đạt yêu cầu về vật liệu, hoặc chuyển đến các bãi đổ lân cận. Riêng bùn nạo vét ở lòng kênh có khối lượng gần 3,3 triệu m3.

Theo phương án ban đầu, lượng bùn này được đưa về công viên văn hóa Gò Vấp, quận Gò Vấp (cũ) và tiểu khu 3, Bình Tân (cũ) với kinh phí xử lý gần 295 tỷ đồng. Tuy nhiên, cả hai địa điểm trên đều phát sinh vướng mắc.

Tại tiểu khu 3, khu vực đô thị hóa nhanh, dân cư đông và nhiều người lo ngại ô nhiễm nên không đồng thuận. Trong khi công viên văn hóa Gò Vấp liên quan một dự án khác nên không còn phù hợp để tiếp nhận. Ngoài ra, một số quy định thay đổi cũng khiến phương án ban đầu không thể triển khai. Do chưa có địa điểm thay thế, việc nạo vét lòng kênh trở thành một trong những nút thắt lớn ở dự án.

Công nhân thi công vỉa hè và đường dọc bên kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, tháng 8/2026. Ảnh: Giang Anh

Theo cơ quan chức năng, khu vực TP HCM (cũ) hiện có hai khu xử lý chất thải tập trung là Đa Phước (Bình Chánh cũ) và Tây Bắc (Củ Chi cũ). Trong đó, bùn nạo vét nếu được xác định ô nhiễm nhiều năm qua chủ yếu được đưa về Đa Phước xử lý. Với bùn đất không ô nhiễm, thành phố chưa có quy hoạch vị trí bãi đổ.

Do vậy, trước khi triển khai các dự án, chủ đầu tư phải tự tìm địa điểm tiếp nhận và làm việc với chính quyền địa phương để thống nhất. Tuy nhiên, quá trình này thường mất nhiều thời gian, thậm chí nhiều trường hợp không được chấp thuận, khiến việc xử lý bùn phát sinh từ nạo vét thêm nhiều khó khăn.

Hiện, để giải quyết vướng mắc ở dự án kênh Tham Lương, thay vì tìm bãi đổ mới, chủ đầu tư tính toán hướng xử lý khác. Ông Võ Viết Cường, Phó ban 4 thuộc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM, cho biết đơn vị đề xuất áp dụng quy định mới về "tận thu khoáng sản nhóm IV" đối với lượng bùn nạo vét. Đây là giải pháp lần đầu được đưa ra dựa theo quy định ở Luật Địa chất và Khoáng sản, hiệu lực từ tháng 7/2025.

Theo phương án này, hơn ba triệu m3 bùn sẽ được thành phố đấu giá. Đơn vị trúng thầu sẽ tự bố trí máy móc, thiết bị để nạo vét theo hồ sơ thiết kế, chịu trách nhiệm vận chuyển và xử lý theo yêu cầu về môi trường. Cách làm này được kỳ vọng vừa tháo gỡ đầu ra cho khối lượng bùn lớn, vừa giảm chi phí ngân sách khi TP HCM không phải chi tiền cho việc xử lý, ngược lại còn có thêm nguồn thu từ đấu giá.

Sở Xây dựng TP HCM cũng đã đồng thuận với hướng xử lý trên, cho rằng việc "tận thu khoáng sản" trong quá trình nạo vét kênh Tham Lương - Bến Cát phù hợp quy định, đồng thời giúp khai thác, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chi phí và tiết kiệm ngân sách. Cơ quan này hiện kiến nghị thành phố giao Sở Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn chủ đầu tư thực hiện các thủ tục và trình tự liên quan, nhằm triển khai đồng bộ, đúng quy định.

Hướng tuyến kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên. Đồ họa: Khánh Hoàng

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Kinh tế tài nguyên và Môi trường TP HCM, cho rằng nạo vét sông, kênh rạch là yêu cầu tất yếu của đô thị, nhưng cần đi kèm với nơi chứa và xử lý. Tuy nhiên, đây lại là khâu mà TP HCM đang thiếu. Trước đây, bùn nạo vét từ các dự án kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm chủ yếu được xử lý, san lấp hoặc dùng để trồng cây xanh cách ly tại chỗ. Ngoài ra, một số doanh nghiệp tư nhân cũng tham gia cung cấp dịch vụ tiếp nhận, xử lý, nhưng chi phí cao và khó đáp ứng nhu cầu lâu dài.

Trong bối cảnh TP HCM đang và sắp triển khai hàng loạt dự án cải tạo kênh rạch như Xuyên Tâm, bờ bắc Kênh Đôi, Văn Thánh..., ông Thuận cho rằng thành phố cần sớm quy hoạch các điểm tiếp nhận, xử lý bùn tập trung và chủ động quản lý hệ thống này. Đây sẽ là đầu mối kiểm soát nguồn gốc, khối lượng và xử lý, đảm bảo các yêu cầu về môi trường. Cách này cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc phân loại và tái sử dụng làm vật liệu cho các dự án hạ tầng ở thành phố bởi bùn nạo vét vốn là một nguồn tài nguyên quan trọng.

Giang Anh