AI - dao sắc vào tay trẻ dại

Tôi đang theo một khóa học trực tuyến về AI tạo sinh.

Mỗi lần mở ứng dụng để thử nghiệm prompt, bấm "Generate" một bức ảnh hay đoạn video, màn hình đều hiện lên dòng chữ: "Tôi xác nhận sử dụng AI có trách nhiệm, không gây hại cho người khác, tôn trọng quyền riêng tư và đạo đức".

Tôi phải chọn vào ô checkbox mới được tiếp tục. Checkbox ấy khiến tôi dừng lại vài giây. Nó nhắc nhở rằng công cụ mạnh đến đâu cũng chỉ là công cụ; con người mới giữ quyền quyết định. Một người lớn như tôi còn phải được nhắc nhở từng lần như vậy, thì học sinh tiểu học - những đứa trẻ chưa đủ khả năng phân biệt thực - ảo, phải - trái sẽ ra sao khi Nhà nước có định hướng "đưa AI vào trường học ngay từ lớp 1, với tinh thần vừa học vừa chơi"?

Sự việc vừa xảy ra tại trường THPT Ngô Gia Tự (Hà Nội) gần đây cho thấy rủi ro đó không còn là giả định.

Tối 10/3, hai nữ sinh quay video cận mặt một bạn cùng lớp đang làm bài tập. Hai ngày sau, các em dùng AI cắt ghép hình ảnh, tạo ra video chế giễu ngoại hình bạn và đăng lên Threads. Chỉ trong thời gian ngắn, video thu hút hơn 1,5 triệu lượt xem và 51.600 tương tác. Nạn nhân - một học sinh tính tình hướng nội, trầm - bị tổn thương tâm lý nghiêm trọng.

Đây là hình thức bắt nạt mạng thế hệ mới, được AI tiếp tay. Công cụ tạo sinh giờ đây quá dễ tiếp cận: vài câu lệnh, vài giây, một khuôn mặt thật có thể bị ghép vào bất kỳ bối cảnh nhục nhã nào. Và khi nạn nhân là trẻ em, vết thương không chỉ là nước mắt hôm nay, mà là nỗi ám ảnh suốt đời về hình ảnh bản thân bị bóp méo trên mạng.

Chính vì vậy, khi đọc những chỉ đạo của Chính phủ về việc phổ cập AI từ những bậc học thấp nhất, tôi không khỏi băn khoăn.

Mục tiêu của định hướng này rất tốt đẹp: Việt Nam muốn thế hệ trẻ làm chủ công nghệ, không bị bỏ lại phía sau; và đến năm 2030 sẽ phổ cập kỹ năng số, tư duy AI tại phổ thông. Nhưng giữa mục tiêu ấy và thực tế về một video AI chế giễu lan truyền 1,5 triệu lượt xem chỉ trong vài ngày, là cả một khoảng cách rất lớn.

Nhà tâm lý học Jean Piaget cho rằng trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ giữa tưởng tượng và thực tế. Điều đó khiến tôi băn khoăn: nếu dùng AI tạo sinh quá sớm, liệu các em có hiểu rằng những hình ảnh ấy không phải lúc nào cũng vô hại? Khi tôi thử một ứng dụng tạo ảnh AI cùng đứa con lớp 2 của mình, câu hỏi đầu tiên của cháu là "Con có thể ghép mặt Paul vào đây không?".

Cho các em "sử dụng" AI tạo sinh - dù chỉ là app đơn giản - mà không có lớp vỏ bảo vệ chặt chẽ, nguy cơ lạm dụng là hiển nhiên. Hôm nay là ghép ảnh chế giễu bạn, ngày mai có thể là tạo hình ảnh nhạy cảm, hoặc thậm chí tin tưởng AI như "bạn thật", dẫn đến những quyết định nguy hiểm.

Luật Trí tuệ Nhân tạo 2025 (hiệu lực từ 1/3/2026) đã đặt nền tảng. Luật nhấn mạnh nguyên tắc "lấy con người làm trung tâm", cấm sử dụng AI để lừa dối, thao túng, lợi dụng nhóm dễ tổn thương như trẻ em. Giáo dục phổ thông phải tích hợp "nội dung cơ bản về trí tuệ nhân tạo, tư duy tính toán, kỹ năng số và đạo đức công nghệ" vào chương trình bắt buộc. Khung đạo đức AI quốc gia được ban hành, yêu cầu mọi hệ thống AI trong giáo dục phải phù hợp lứa tuổi, phòng ngừa rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Nhưng luật chỉ là khung. Thực thi mới là vấn đề.

Tôi nhớ lại checkbox "đồng ý có trách nhiệm" trong lớp học của mình. Đó chính là thứ thiếu vắng trong chính sách hiện nay: giáo dục đạo đức AI phải đi trước, không phải đi sau. Không thể chỉ dạy trẻ "cách dùng AI" mà bỏ qua bài học "không dùng AI để làm tổn thương". Không thể yêu cầu trường mầm non "thí điểm" robot AI hay app tạo hình mà không bắt buộc giáo viên được đào tạo về rủi ro deepfake, về quyền đồng thuận, về cách xử lý khi dữ liệu trẻ bị thu thập.

Chúng ta đang đứng trước ngã ba đường. Một bên là tốc độ chuyển đổi số, cạnh tranh toàn cầu. Bên kia là sự an toàn, nhân phẩm và tâm lý của thế hệ tương lai. Nếu vội vàng "vừa học vừa chơi" mà không xây tường chắn đạo đức, chúng ta có nguy cơ biến chính công cụ giải phóng trí tuệ thành vũ khí bắt nạt tinh vi, lúc đó, giờ học AI có thể trở thành lúc "cho trẻ chơi dao".

Khi đọc những định hướng đưa AI vào trường học từ cấp tiểu học, tôi hiểu vì sao chính sách này nhận được nhiều kỳ vọng. Ai cũng muốn trẻ em Việt Nam làm chủ công nghệ sớm. Tôi chỉ mong một điều: hãy để checkbox "đồng ý có trách nhiệm" xuất hiện không chỉ trên màn hình máy tính của người lớn, mà trở thành bài học đầu tiên mà mọi đứa trẻ Việt Nam được dạy - trước cả khi chúng biết cách nhập prompt.

Việc đưa AI vào trường học cũng cần đi kèm với nguyên tắc rõ ràng: học sinh không nên được tiếp cận tự do với mọi công cụ AI tạo sinh, mà cần có những hệ thống AI được chỉ định cụ thể, đã được thiết kế phù hợp với từng lứa tuổi, có kiểm soát nội dung và hành vi sử dụng. Nếu không có "hàng rào kỹ thuật" này, mọi nỗ lực giáo dục đạo đức cũng dễ bị vô hiệu hóa chỉ bằng vài cú nhấp chuột.

Ngành giáo dục có thể tham khảo các công cụ tạo trò chơi chẳng hạn đoán hình ảnh, thiết kế thiệp để các bé hoàn thiện; đồng thời đặt hàng các tập đoàn lớn tạo ra những công cụ chuyên biệt hơn nhưng ở phiên bản giáo dục hay gia đình nhằm tăng mức độ quản lý.

Vì cuối cùng, công nghệ có thể thay đổi nhanh đến mức nào, nhưng lương tâm con người không thể được lập trình bằng một dòng code. Và trách nhiệm bảo vệ trẻ em không phải là checkbox - mà là nghĩa vụ không thể nhấn nút bỏ qua.

Võ Nhật Vinh