Vì sao WHO ban bố tình trạng khẩn cấp quốc tế về dịch Ebola?

Chủng virus gây ra đợt dịch Ebola hiện nay chưa có vaccine phòng ngừa, xung đột gây khó khăn cho việc dập dịch và nguy cơ mầm bệnh lây lan khiến WHO ban bố tình trạng khẩn cấp quốc tế.

Giới chức y tế tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và Uganda đang nỗ lực kiểm soát một đợt bùng phát dịch Ebola, với quy mô đến nay đã lên tới 246 ca nghi nhiễm và 88 trường hợp tử vong, theo The Guardian ngày 17/5. Dịch bệnh bắt đầu tại tỉnh Ituri, phía đông DRC, nhưng các ca bệnh hiện đã được phát hiện ở những khu vực khác trong nước và tại quốc gia láng giềng Uganda.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) hôm qua tuyên bố đợt bùng phát này là "tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế" (PHEIC), đồng thời kêu gọi các nỗ lực mạnh mẽ nhằm hạn chế sự lây lan của dịch bệnh.

Lý do đầu tiên khiến dịch bệnh lan rộng là sự chậm trễ "chết người" trong hệ thống cảnh báo y tế. Theo ghi nhận của The Guardian vào giữa tháng 5, đợt bùng phát thực chất đã bắt đầu từ cuối tháng 4. Ca nghi nhiễm đầu tiên là một người đàn ông 59 tuổi, khởi phát triệu chứng vào ngày 24/4 và tử vong ba ngày sau đó. Tuy nhiên, giới chức y tế không hề hay biết cho đến khi nhận được tin báo qua mạng xã hội vào ngày 5/5, thời điểm đã có tới 50 người chết.

Tiến sĩ Anne Cori, giáo sư mô hình hóa bệnh truyền nhiễm tại Đại học Hoàng gia London, nhận định số lượng lớn ca nhiễm được xác định ngay khi công bố cho thấy virus đã âm thầm lây lan suốt nhiều tuần. Sự chậm trễ này khiến các biện pháp dập dịch tiêu chuẩn như truy vết người tiếp xúc hoàn toàn bị vô hiệu hóa.

Học sinh treo áp phích truyền thông giáo dục sức khỏe về phòng chống dịch Ebola tại một trường học ở Butembo, Cộng hòa Dân chủ Congo. Ảnh: Unicef

Yếu tố thứ hai đẩy đợt bùng phát này vào tình trạng khẩn cấp là sự xuất hiện của chủng virus Bundibugyo hiếm gặp. Trong số 4 chủng Ebola gây bệnh ở người, Bundibugyo mới chỉ xuất hiện hai lần vào năm 2007 và 2012.

Tiến sĩ Simon Williams từ Đại học Swansea phân tích mức độ nguy hiểm của đợt dịch nằm ở việc vaccine Ervebo hiện hành hoàn toàn vô hiệu hóa trước chủng Bundibugyo, đồng thời y học hiện chưa có liệu pháp điều trị đặc hiệu.

Với đặc tính gây sốt xuất huyết nội ngoại vi và tỷ lệ tử vong lên đến 50%, mầm bệnh này có thể tước đi sinh mạng của bất kỳ ai, không giới hạn ở người già hay nhóm suy giảm miễn dịch.

Nguyên nhân thứ ba, đồng thời là rào cản lớn nhất trong việc dập dịch, đến từ bối cảnh bạo lực tại địa phương. Tại DRC, nơi đang hứng chịu đợt bùng phát Ebola thứ 17 kể từ năm 1976, các cuộc xung đột vũ trang khiến nỗ lực y tế lâm vào bế tắc.

Giáo sư Paul Hunter từ Đại học East Anglia cho hay khi chưa có vaccine, biện pháp kiểm soát duy nhất là cách ly người bệnh tại các trung tâm điều trị. Tuy nhiên, các cơ sở y tế tại đây thường xuyên trở thành mục tiêu tấn công của lực lượng dân quân. Nỗi sợ hãi bạo lực khiến nhiều cá nhân nhiễm bệnh từ chối tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế, chọn trốn tránh trong cộng đồng và vô tình biến thành nguồn lây nhiễm liên tục cho gia đình.

Hậu quả cộng gộp của chuỗi nguyên nhân này là quy mô ổ dịch thực tế đang lớn hơn rất nhiều so với số liệu báo cáo. Bắt nguồn từ tỉnh Ituri ở phía đông DRC, dịch đã tràn sang quốc gia láng giềng Uganda. Hai ca bệnh di chuyển từ DRC sang đã được xác nhận, trong đó một người tử vong ngay tại thủ đô Kampala.

Việc tỷ lệ xét nghiệm dương tính ở mức cao, cộng với sự xâm nhập của virus vào các khu đô thị đông dân, là dấu hiệu cảnh báo toàn khu vực đang đối mặt với một rủi ro y tế thảm khốc nếu không có sự can thiệp kịp thời từ cộng đồng quốc tế, các chuyên gia nhận định.

PHEIC là mức cảnh báo cao nhất do WHO ban bố theo Điều lệ Y tế Quốc tế 2005. Mục đích của quyết định này không phải để gieo rắc sự hoảng loạn mà nhằm kích hoạt một hệ thống phản ứng nhanh trên toàn cầu.

Khi một dịch bệnh được gắn nhãn PHEIC, các quốc gia thành viên buộc phải chia sẻ dữ liệu minh bạch và tuân thủ các hướng dẫn kiểm soát dịch bệnh khắt khe. Lệnh cảnh báo này cũng đóng vai trò như một chiếc chìa khóa pháp lý để giải phóng các nguồn quỹ tài trợ khẩn cấp từ cộng đồng quốc tế.

Thế giới từng chứng kiến quyết định tương tự lần đầu tiên vào năm 2009 với đại dịch cúm A/H1N1. Kể từ đó, mức cảnh báo tối đa tiếp tục được kích hoạt cho dịch Ebola tại Tây Phi năm 2014, bệnh bại liệt, virus Zika năm 2016 và thảm họa Covid-19 năm 2020.

Gần đây nhất, bệnh đậu mùa khỉ (Mpox) cũng bị đưa vào danh sách này khi lây lan bất thường ngoài lục địa châu Phi. Điểm chung của những lần ban bố này là các mầm bệnh đều sở hữu tốc độ lây lan xuyên biên giới khó lường và mang nguy cơ đánh sập hệ thống y tế của nhiều quốc gia cùng lúc.

Hôm qua, Bộ Y tế Việt Nam cũng ra khuyến cáo người dân không hoang mang về dịch Ebola, song người đi về từ khu vực đang có dịch cần tự theo dõi sức khỏe trong 21 ngày.

Bình Minh (Theo The Guardian, WHO)