Vì sao Mỹ cấm robot hình người của Trung Quốc?

Quyết định mới nhất của chính quyền Tổng thống Trump được xem là một bước leo thang đáng chú ý trong cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Dù Washington viện dẫn lý do “rủi ro không thể chấp nhận được đối với an ninh quốc gia”, nhưng đằng sau động thái này dường như là sự kết hợp của ba mục tiêu lớn: ngăn chặn nguy cơ an ninh, bảo vệ ngành công nghiệp nội địa và duy trì ưu thế trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu.

Nếu trước đây, chip bán dẫn, thiết bị viễn thông hay máy bay không người lái (drone/UAV) là tâm điểm của cuộc đối đầu công nghệ, thì nay robot hình người đang nổi lên như một mặt trận mới, nơi cả Mỹ và Trung Quốc đều muốn giành vị trí dẫn đầu.

Robot hình người EngineAI T800 được trưng bày sau khi xuất xưởng tại một nhà máy sản xuất ở thành phố Trịnh Châu, Trung Quốc, ngày 24/7/2026. Ảnh: VCG.

AI hiện thân khiến Mỹ đặc biệt lo ngại

Khác với robot công nghiệp truyền thống chỉ thực hiện những thao tác lặp đi lặp lại trong dây chuyền sản xuất, robot hình người thế hệ mới được tích hợp AI, hệ thống camera, cảm biến, LiDAR (công nghệ đo khoảng cách bằng tia laser), micro và khả năng tự học. Chúng không chỉ thực hiện mệnh lệnh mà còn có thể quan sát môi trường, tương tác với con người và liên tục cập nhật phần mềm thông qua Internet.

Điều đó khiến Washington nhìn nhận robot theo một cách hoàn toàn khác.

Trong mắt giới hoạch định chính sách Mỹ, robot hình người không đơn thuần là thiết bị hỗ trợ lao động mà là một AI hiện thân, “AI có thân xác” (embodied AI) - một hệ thống vừa có trí tuệ nhân tạo vừa có khả năng hiện diện vật lý trong các nhà máy, trung tâm dữ liệu, cơ sở năng lượng, cảng biển, thậm chí căn cứ quân sự.

Nếu những robot này được sản xuất bởi doanh nghiệp nước ngoài, đặc biệt là doanh nghiệp Trung Quốc, Mỹ lo ngại nguy cơ thu thập dữ liệu, lập bản đồ không gian, ghi nhận quy trình sản xuất hoặc tạo ra các lỗ hổng bảo mật sẽ lớn hơn nhiều so với các thiết bị điện tử thông thường.

Nỗi lo này phản ánh sự thay đổi trong tư duy an ninh của Washington. Thay vì chỉ kiểm soát các thiết bị truyền dữ liệu như điện thoại hay hệ thống viễn thông, Mỹ bắt đầu coi robot là một phần của hạ tầng chiến lược cần được bảo vệ.

Ngành công nghiệp của tương lai

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn quyết định này dưới góc độ an ninh quốc gia sẽ là chưa đủ.

Robot hình người đang được nhiều chuyên gia đánh giá là một trong những ngành công nghiệp có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong thập niên tới. Khi AI ngày càng phát triển, robot có thể thay thế con người trong hàng loạt lĩnh vực như sản xuất, kho vận, xây dựng, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ, thậm chí cả quân sự.

Điều đó đồng nghĩa quốc gia dẫn đầu về robot sẽ không chỉ kiểm soát một thị trường khổng lồ mà còn nắm lợi thế trong năng suất lao động, chuỗi cung ứng và sức mạnh công nghiệp.

Ở thời điểm hiện nay, Trung Quốc đang sở hữu nhiều lợi thế đáng kể. Nước này kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng pin lithium, đất hiếm, động cơ điện, camera, cảm biến và nhiều linh kiện quan trọng phục vụ sản xuất robot. Quy mô sản xuất lớn cũng giúp doanh nghiệp Trung Quốc có khả năng giảm giá thành nhanh hơn các đối thủ phương Tây. Đó chính là điều khiến Washington lo ngại.

Mỹ từng chứng kiến các doanh nghiệp Trung Quốc vươn lên thống trị nhiều lĩnh vực như pin xe điện, tấm pin năng lượng mặt trời hay drone dân dụng nhờ lợi thế chi phí và năng lực sản xuất.

Nếu kịch bản tương tự lặp lại với robot hình người, Mỹ có nguy cơ đánh mất lợi thế ngay trong một ngành công nghiệp được xem là nền tảng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Một du khách tạo dáng trước bảng quảng cáo có hình ảnh robot hình người trong khu vực Trí tuệ nhân tạo tại Triển lãm Chuỗi Cung ứng Quốc tế Trung Quốc (CISCE) vào ngày 26/6/2026 tại Bắc Kinh. Ảnh: Getty Images.

Bảo vệ doanh nghiệp Mỹ

Lệnh cấm nhập khẩu robot hình người có thể được xem như một lá chắn nhằm tạo khoảng thời gian cần thiết để các doanh nghiệp Mỹ phát triển.

Một yếu tố kinh tế cũng không thể bỏ qua. Các công ty Mỹ như Tesla, Figure AI, Apptronik, Agility Robotics hay Boston Dynamics đang đầu tư hàng tỷ USD để thương mại hóa robot hình người.

Tuy nhiên, sản phẩm của họ hiện vẫn có chi phí cao, trong khi doanh nghiệp Trung Quốc liên tục đưa ra những mẫu robot với giá thấp hơn đáng kể.

Nếu robot Trung Quốc được tự do tiếp cận thị trường Mỹ, các doanh nghiệp nội địa có thể mất lợi thế ngay khi thị trường còn đang trong giai đoạn hình thành.

Đây là logic tương tự những gì Washington từng áp dụng với xe điện, pin hay chip bán dẫn: sử dụng các biện pháp thương mại để bảo vệ ngành công nghiệp chiến lược trong nước trước khi doanh nghiệp Mỹ đủ sức cạnh tranh.

Một nhà máy sản xuất robot ở Bắc Kinh đặt mục tiêu xuất xưởng 10.000 chiếc vào cuối năm 2026 và 500.000 chiếc vào năm 2030, phù hợp với mục tiêu sản xuất hàng loạt robot hình người của ngành công nghiệp này. Ảnh: CNN.

Lệnh cấm không chỉ nhắm vào robot

Điểm đáng chú ý là cùng với robot, Mỹ còn cấm nhập khẩu các bộ chuyển đổi điện (power converters) sử dụng trong hệ thống năng lượng tái tạo và kết nối pin với lưới điện.

Chi tiết này cho thấy Washington đang mở rộng khái niệm an ninh quốc gia sang toàn bộ hệ sinh thái công nghệ thông minh.

Những thiết bị từng được coi là sản phẩm thương mại nay đều có thể trở thành đối tượng kiểm soát nếu chúng liên quan dữ liệu, AI hoặc hạ tầng trọng yếu.

Điều đó phản ánh xu hướng mới trong chính sách công nghệ của Mỹ: mọi thiết bị có khả năng kết nối, thu thập dữ liệu và cập nhật từ xa đều có thể bị xem xét dưới lăng kính an ninh.

Được và mất

Trong ngắn hạn, lệnh cấm sẽ giúp các doanh nghiệp robot Mỹ giảm áp lực cạnh tranh từ những sản phẩm giá rẻ của Trung Quốc.

Washington cũng kỳ vọng sẽ thúc đẩy đầu tư trong nước, củng cố chuỗi cung ứng và giảm phụ thuộc vào linh kiện nước ngoài.

Tuy nhiên, cái giá phải trả không nhỏ.

Robot nội địa hiện vẫn có giá thành cao hơn, đồng nghĩa nhiều doanh nghiệp Mỹ sẽ phải chi nhiều tiền hơn để tự động hóa sản xuất. Quá trình triển khai robot trong các ngành công nghiệp có thể chậm hơn so với nếu được tiếp cận nguồn cung giá rẻ từ bên ngoài.

Nói cách khác, Mỹ đang chấp nhận đánh đổi lợi ích kinh tế ngắn hạn để theo đuổi mục tiêu chiến lược dài hạn.

Trong khi đó, việc mất quyền tiếp cận thị trường Mỹ chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến các doanh nghiệp robot Trung Quốc. Tuy nhiên, tác động có thể không quá nghiêm trọng như Washington kỳ vọng.

Thị trường nội địa Trung Quốc hiện vẫn là thị trường robot lớn nhất thế giới. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp Trung Quốc còn có thể mở rộng sang Đông Nam Á, Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latinh - những khu vực có nhu cầu tự động hóa ngày càng tăng nhưng nhạy cảm về giá.

Thậm chí, việc bị hạn chế tiếp cận thị trường Mỹ có thể thúc đẩy Bắc Kinh đẩy nhanh quá trình xây dựng chuỗi cung ứng và hệ điều hành robot độc lập, giảm sự phụ thuộc vào công nghệ phương Tây.

Một hệ quả đáng chú ý khác là nguy cơ thị trường robot toàn cầu bị phân mảnh.

Các đồng minh của Mỹ có thể chịu áp lực phải áp dụng các tiêu chuẩn kiểm soát tương tự Washington, trong khi nhiều nền kinh tế đang phát triển lại có xu hướng ưu tiên robot Trung Quốc nhờ chi phí thấp và khả năng triển khai nhanh.

Nếu xu hướng này tiếp diễn, thế giới có thể hình thành hai hệ sinh thái robot song song.

Một bên là hệ sinh thái do Mỹ dẫn dắt, tập trung vào tiêu chuẩn an ninh, phần mềm và chuỗi cung ứng được cho là đáng tin cậy. Bên còn lại là hệ sinh thái do Trung Quốc dẫn đầu với lợi thế về giá thành, quy mô sản xuất và tốc độ phổ cập.

Đây là kịch bản từng xuất hiện với mạng 5G, chip bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, và nay nhiều khả năng sẽ lặp lại với robot hình người.

Mặt trận mới trong cạnh tranh Mỹ - Trung

Nhìn rộng hơn, lệnh cấm robot không đơn thuần là một biện pháp thương mại hay an ninh. Nó cho thấy cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung đang bước sang giai đoạn mới, nơi AI không còn tồn tại trên máy chủ hay trong các mô hình ngôn ngữ, mà được hiện thân trong các cỗ máy có khả năng đi lại, quan sát, tương tác và thay thế con người.

Nếu chip là bộ não của cuộc cách mạng AI, thì robot hình người sẽ là đôi tay và đôi chân đưa AI bước vào thế giới thực. Vì vậy, kiểm soát robot đồng nghĩa với kiểm soát một mắt xích quan trọng trong nền kinh tế và an ninh của tương lai.

Chính vì thế, quyết định của Washington không chỉ là lệnh cấm nhập khẩu một loại sản phẩm. Đó là tín hiệu cho thấy cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung đang chuyển từ không gian số sang thế giới vật lý, nơi robot hình người có thể trở thành biểu tượng của sức mạnh công nghiệp và địa chính trị trong nhiều thập niên tới.