Vì sao bù nước, điện giải khác nhau trong các trường hợp?

Theo chuyên gia, mất nước do sốt, vận động nhiều, tiêu chảy hay thời tiết nóng bức đều có cơ chế khác nhau, vì vậy nhu cầu bù nước và điện giải cũng khác biệt.

BS.CKII Lý Kiều Diễm - Trưởng khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố cho biết trong y học, mất nước phân loại dựa trên cán cân giữa nước và điện giải, vì mỗi loại sẽ gây tổn thương cơ thể theo một cách khác nhau. Chẳng hạn mất nước do tiêu chảy (đẳng trương) là mất nước qua lòng mạch, cơ thể mất cả nước và muối (ion natri) với tỷ lệ tương đương. Tình trạng này khiến lòng mạch bị rỗng, gây tụt huyết áp và mệt lả. Mục tiêu lúc này là dùng oresol pha chuẩn để giữ nước lại trong lòng mạch.

Còn mất nước do sốt hoặc vận động (ưu trương) là mất nước qua đường mồ hôi, hơi thở, mất nước nhiều hơn mất muối. Kết quả là máu bị đậm đặc, nồng độ muối cao và theo quy luật thẩm thấu, trực tiếp rút nước từ bên trong tế bào ra ngoài để tự pha loãng lòng mạch. Kết quả là tế bào não và cơ bắp bị co rút, khô héo. Trong trường hợp này, nếu chỉ uống nước lọc sẽ làm đầy lòng mạch nhưng lại thiếu điện giải (các ion natri, kali, clo...) để dẫn nước thẩm thấu ngược vào sâu bên trong tế bào. "Nước lọc lúc này không có 'lực' để đẩy vào tế bào, nên uống bao nhiêu lại đi tiểu ra bấy nhiêu, còn tế bào thì vẫn 'khát' và co rút. Tình trạng nặng có thể dẫn đến lờ đờ, chuột rút kéo dài", bác sĩ Diễm nói thêm.

BS.CKII Lý Kiều Diễm – Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố. Ảnh: NVCC

Thực tế người bị sốt cao hoặc vận động nặng thường kèm theo cảm giác bủn rủn chân tay, mệt lả rất nhanh. Tế bào lúc này không chỉ "khát" mà còn "đói". Trong y khoa, có một nguyên lý gọi là định luật Q10: khi thân nhiệt tăng thêm 1 độ, tốc độ chuyển hóa cơ bản sẽ tăng gấp 2-3 lần.

Để duy trì sự sống và chống lại cơn sốt, tế bào phải đốt năng lượng dự trữ nhanh gấp nhiều lần bình thường, dẫn đến tình trạng bủn rủn và mệt mỏi. Để giải quyết cùng lúc hai nhu cầu cấp bách này, cần áp dụng "bù dịch đa tầng" bao gồm cấp nước, tái tạo năng lượng và giữ nước.

Đầu tiên cần cấp nước nhanh chóng, tận dụng "kênh đồng vận SGLT1" (protein vận chuyển trên màng tế bào, giúp đưa glucose vào trong tế bào bằng cách "đi ké" theo ion Natri) tại ruột non để cung cấp dung dịch chứa natri và đường. Khi có sự phối hợp đúng tỷ lệ giữa natri và glucose, kênh này hoạt động như một máy bơm áp suất cao, đẩy nước xuyên qua niêm mạc ruột vào máu nhanh gấp nhiều lần so với nước lọc thông thường. Sau đó, người bệnh cần được bổ sung năng lượng kịp thời để bảo đảm năng lượng cho cơ thể. Cuối cùng bệnh nhân có thể sử dụng các vi chất như kẽm để ổn định màng tế bào, giúp tế bào "ngậm" nước bền vững hơn và tăng cường hệ miễn dịch.

Sốt cao khiến tế bào vừa "khát" vừa "đói" năng lượng nhanh gấp nhiều lần. Ảnh minh họa: Vecteezy

Bác sĩ Diễm cũng có thêm lưu ý khi cơ thể mất nước trong trường hợp vận động mạnh hoặc sốt có thể sử dụng dung dịch điện giải bù dịch có đường. Do lúc này, cơ thể rơi vào trạng thái "đẳng trương động" và đường cần được nạp vào cơ thể để làm hai nhiệm vụ. Thứ nhất là kết hợp kênh đồng vận natri kéo nước vào tế bào. Thứ hai là được Vitamin B3 (một coenzym quan trọng) kích hoạt để chuyển hóa ngay lập tức thành năng lượng tiếp nhiên liệu cho tế bào đang suy kiệt. Đường vào đến đâu, "đốt" thành năng lượng đến đó nên không kịp gây ra tình trạng ưu trương hay gây khát ngược. Các sản phẩm có nồng độ đường phù hợp 4-8% (tương đương 4g-8g/100ml dịch) được Hiệp hội Y học Thể thao Mỹ (ACSM) khuyến nghị sử dụng sẽ giúp không gây áp lực lên dạ dày. Nồng độ đường trong nước điện giải quá cao trên 10% có thể gây hiện tượng thẩm thấu ngược.

Để bù nước hiệu quả khi sốt hoặc mất nước do vận động, người dân có thể linh hoạt lựa chọn các giải pháp phù hợp với tình trạng cơ thể như:

Sử dụng nước từ tự nhiên. Nước dừa hay các loại nước trái cây ít đường là nguồn bù dịch tự nhiên rất tốt, chứa sẵn khoáng chất và điện giải, giúp giải khát và làm mát cơ thể nhanh chóng trong các trường hợp mất nước nhẹ.

Sử dụng công thức bù nước điện giải. Với trường hợp sốt hoặc vận động mạnh, có thể sử dụng bù nước điện giải với nồng độ natri, đường phù hợp, chứa vitamin, khoáng kẽm có thể giúp bù nước nhanh, cung cấp năng lượng kịp thời hỗ trợ hệ miễn dịch hồi phục tự thân. Cần bù nước ngay khi bắt đầu sốt hoặc tập luyện.

Với các trường hợp mất nước nặng, mất nước do bệnh lý, tiêu chảy cấp... người dân cần tuân thủ tuyệt đối chỉ dẫn của cán bộ y tế.

Yên Chi