Vai trò của sách trong thời AI

Trong thời AI và video ngắn bùng nổ, sách được đánh giá vẫn có giá trị riêng khi giúp người đọc hình thành tư duy hệ thống và năng lực phản biện.

AI, video ngắn và mạng xã hội đang khiến con người tiếp nhận thông tin nhanh hơn, ít kiên nhẫn hơn với những nội dung dài. Theo ông Trần Chí Đạt, Phó trưởng ban Thường trực Giải thưởng sách khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2026, thực tế bối cảnh đó lại khiến sách ngày càng trở nên quan trọng.

"Trong thời đại AI và bùng nổ thông tin, sách giúp người đọc có chiều sâu tư duy, khả năng hệ thống hóa kiến thức và năng lực phản biện. Đó là điều khó có được nếu chỉ tiếp cận thông tin ngắn trên mạng xã hội", ông nói, thêm rằng đây là một trong những lý do Bộ Khoa học và Công nghệ lần đầu tổ chức riêng một giải thưởng dành cho sách khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Việt Nam có nhiều giải thưởng sách, nhưng chưa có giải thưởng chuyên biệt cho khoa học công nghệ - lĩnh vực đóng vai trò quan trọng với sự phát triển của đất nước. Ban tổ chức kỳ vọng giải thưởng không chỉ tôn vinh sách, tác giả, dịch giả hay nhà xuất bản, mà còn góp phần thúc đẩy hệ sinh thái tri thức khoa học, đưa khoa học đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Người trẻ đọc sách tại một quán cà phê ở Hà Nội. Ảnh: Hoàng Giang

Phát động từ ngày 1/4, giải thưởng nhận được 329 đầu sách tham gia, là "tín hiệu vui, tích cực" cho thị trường sách khoa học công nghệ. Bên cạnh nhà xuất bản, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ, các tác giả độc lập cũng bắt đầu quan tâm hơn đến việc hệ thống hóa tri thức thành sách. Nhiều chủ đề từng bị xem là "quá chuyên môn" như AI, dữ liệu lớn, chuyển đổi số hay kinh tế số nay trở thành mối quan tâm chung của xã hội.

Tuy vậy, theo ông Đạt, sách công nghệ vẫn đứng trước bài toán lớn: khó cạnh tranh với tốc độ và sức lan tỏa của mạng xã hội. Ông cho rằng người dùng ngày nay quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh, trực quan qua video, podcast hoặc nền tảng xã hội, trong khi sách khoa học đòi hỏi thời gian đọc dài và tư duy hệ thống hơn.

Trên thực tế, nhiều cuốn sách nặng tính học thuật, diễn đạt khô khan, khó tiếp cận với độc giả phổ thông. "Vấn đề không phải sách mất vai trò, mà cách làm sách cần thay đổi", ông nhấn mạnh.

Theo ông, sách khoa học không chỉ cần đúng và chuyên sâu, mà còn phải hấp dẫn về hình thức, dễ tiếp cận với từng nhóm độc giả, đồng thời cần được kết nối với các nền tảng số, cộng đồng trực tuyến để tăng sức lan tỏa.

Nhiều lãnh đạo công nghệ, kỹ sư giỏi chọn chia sẻ kiến thức qua blog, hội thảo hoặc mạng xã hội thay vì viết sách, do đây là những kênh có tốc độ lan truyền nhanh. Tuy nhiên, tri thức trên mạng xã hội thường ngắn hạn và phân tán, trong khi sách có giá trị ở tính hệ thống và khả năng lưu giữ lâu dài. "Một bài đăng có thể tạo hiệu ứng nhanh, nhưng một cuốn sách tốt có thể tạo ảnh hưởng nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ", Giám đốc Nhà xuất bản Khoa học Công nghệ Truyền thông nhấn mạnh.

Tủ sách 25 năm VnExpress được báo trao tặng trường THCS Khánh Thượng, Ba Vì, Hà Nội. Ảnh: Trọng Đạt

Thực tế, Việt Nam có nhiều cuốn sách giá trị về khoa học và công nghệ, nhưng chưa có nhiều tác phẩm tạo được ảnh hưởng rộng tới cộng đồng. Một phần do thị trường sách khoa học còn nhỏ, cũng như chưa hình thành được hệ sinh thái đủ mạnh để biến sách khoa học thành sản phẩm có tác động xã hội lớn.

Ông dẫn ví dụ cuốn The Structure of Scientific Revolutions của Thomas Kuhn từng làm thay đổi cách thế giới nhìn nhận về sự phát triển của khoa học hiện đại, cho thấy một cuốn sách khoa học không chỉ truyền tải tri thức mà còn có thể tác động tới tư duy và chính sách.

Tuy vậy, thông qua các tác phẩm dự thi, sách khoa học công nghệ Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực khi ngày càng bám sát thực tiễn. Nhiều tác phẩm không còn chỉ phục vụ giới học thuật mà bắt đầu hướng tới khả năng ứng dụng trong quản trị, giáo dục, sản xuất hay y học. Ở chiều ngược lại, hạn chế lớn vẫn là cách truyền tải tri thức còn khô khan, nặng chuyên môn và chưa đủ sức hấp dẫn với độc giả phổ thông, đặc biệt là người trẻ.

Bộ Khoa học và Công nghệ kỳ vọng giải thưởng góp phần tạo động lực để các nhà khoa học, chuyên gia và nhà xuất bản đầu tư nghiêm túc hơn cho dòng sách khoa học công nghệ, thông qua đó tri thức không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay hội thảo mà có thể đi vào doanh nghiệp và đời sống.

Trọng Đạt