Ukraine tìm cách thoát bóng Mỹ

Khi các cuộc đàm phán hòa bình bị đóng băng và Ukraine dần trở nên tự lực hơn, Tổng thống Zelensky dường như đang chủ động thoát phụ thuộc vào Mỹ.

Trong ba năm đầu cuộc chiến Nga - Ukraine, Mỹ là bên viện trợ lớn nhất về quân sự và tài chính cho chính quyền Tổng thống Volodymyr Zelensky. Tổng thống Mỹ khi đó là ông Joe Biden từng cam kết sẽ sát cánh đến cùng với Ukraine cho đến khi "giành chiến thắng".

Nhưng khi Tổng thống Donald Trump nhậm chức hơn một năm trước, nước Mỹ đã dần từ bỏ vai trò "người đồng hành" cùng Ukraine trong cuộc đối đầu Nga. Giờ đây, chính Tổng thống Volodymyr Zelensky cũng cho thấy ông đang chủ động rút lui và giữ khoảng cách với quốc gia từng là đồng minh lớn nhất của mình.

Tổng thống Trump từng tuyên bố sẽ kết thúc chiến sự Ukraine trong vòng 24 giờ sau khi nhậm chức, nhưng sau đó thừa nhận điều này khó khăn hơn nhiều so với những gì ông nghĩ. Ông cũng từng đóng vai trò trung gian thúc đẩy Nga - Ukraine ngồi vào bàn đàm phán, nhưng nỗ lực này đình trệ khi Tổng thống Mỹ hướng sự chú ý sang Trung Đông và phát động cuộc chiến chống lại Iran.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky dự Hội nghị thượng đỉnh Cộng đồng Chính trị châu Âu (EPC) lần thứ 8 tại thủ đô Yerevan, Armenia, hôm 4/5. Ảnh: AFP

Cho đến gần đây, giới lãnh đạo Ukraine phần lớn vẫn giữ thái độ trung dung với Tổng thống Trump, nhằm tránh một cuộc đổ vỡ hoàn toàn trong quan hệ song phương. Mỹ vẫn cung cấp những thông tin tình báo chiến trường sống còn và vẫn nắm giữ vị thế đặc biệt để làm trung gian hòa giải giữa Moskva và Kiev.

Dù chính quyền Trump đã cắt hoàn toàn viện trợ vũ khí cho Ukraine, họ vẫn cho phép Kiev mua chúng bằng nguồn tiền từ các đồng minh phương Tây khác. Ukraine hiểu rõ rằng nếu chọc giận chính quyền Trump, những hỗ trợ đó không chỉ biến mất mà ông Trump còn có thể bỏ mặc họ hoàn toàn để quay sang ủng hộ Nga.

Nhưng mọi thứ thay đổi kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát. Tổng thống Zelensky phàn nàn rằng các nhà đàm phán Mỹ "không còn thời gian cho Ukraine". Ông cũng lên tiếng phản đối Washington nới lỏng lệnh trừng phạt với dầu Nga nhằm giảm bớt tác động từ cuộc chiến Iran với tình hình năng lượng toàn cầu.

Hồi đầu tháng 4, các quan chức Ukraine đã đến Washington và thúc giục phía Mỹ không gia hạn lệnh miễn trừ trừng phạt với dầu Nga, theo thông tin từ hai quan chức Ukraine am hiểu vấn đề.

Chính quyền Trump sau đó vẫn gia hạn lệnh miễn trừ. Tổng thống Zelensky đã chỉ trích gay gắt động thái này trong một bài đăng trên mạng xã hội, khẳng định "mỗi USD chi trả cho dầu Nga đều là tiền phục vụ các hoạt động trên chiến trường của họ".

Hai quan chức Ukraine cho biết những diễn biến trên càng làm bật lên một thực tế rằng Kiev không còn có thể dựa vào Mỹ.

Tổng thống Zelensky gần đây đưa ra những lời chỉ trích gay gắt bất thường nhắm vào Mỹ, điều từng được coi là "không tưởng" cách đây một năm, khi Kiev hứng chịu nhiều hậu quả trên chiến trường vì bị Washington cắt viện trợ sau "cuộc đấu khẩu thảm họa" ở Nhà Trắng hồi tháng 1/2025.

Lý do khiến Ukraine ngày càng thẳng thắn rất đơn giản. Sau nhiều năm nỗ lực tự chủ sản xuất quốc phòng, họ không còn quá phụ thuộc vào Mỹ như trước, Harry Nedelcu, giám đốc điều hành tại Rasmussen Global, công ty tư vấn chính trị châu Âu, cho hay.

Trong một năm qua, chứng kiến chính sách đối ngoại thay đổi liên tục của Tổng thống Trump, Ukraine hiểu rõ rằng họ cần tự lực cánh sinh nhiều hơn. Nước này đã đẩy mạnh năng lực tự sản xuất vũ khí, trong đó chú trọng vào lĩnh vực máy bay không người lái (UAV), nhằm tạo lợi thế trước các khí tài truyền thống của Nga.

Ukraine hiện có khả năng tự sản xuất được hầu hết các loại UAV mà họ đang sử dụng. Đại sứ Ukraine tại NATO Alyona Getmanchuk cho biết các vũ khí đánh chặn nội địa của nước này đã vô hiệu hóa hơn 60% UAV Nga.

"Chúng tôi cảm thấy mình đã tự chủ hơn trước rất nhiều", bà nói.

Theo Maksym Skrypchenko, Chủ tịch Trung tâm Đối thoại Xuyên Đại Tây Dương, cơ quan nghiên cứu tại Kiev, ngay cả khi nguồn cung vũ khí từ Mỹ cạn kiệt, Ukraine hiện vẫn hoàn toàn có thể xoay xở được.

"Nếu một sáng thức dậy mà không còn hỗ trợ từ Mỹ, tình hình cũng chẳng còn là thảm họa như trước nữa", ông nói. "Mọi chuyện không còn giống như thời chính quyền Biden, khi chúng tôi quá phụ thuộc vào khí tài Mỹ".

Thông tin tình báo từ Mỹ sẽ là thứ khó thay thế nhất, song Skrypchenko cho rằng các nguồn thay thế từ châu Âu cuối cùng cũng có thể lấp đầy khoảng trống này.

Ukraine cũng rất cần các tên lửa đánh chặn Patriot của Mỹ, bởi đây là lá chắn hiệu quả duy nhất giúp chống lại tên lửa đạn đạo Nga. Dù Kiev đang nỗ lực tự sản xuất tên lửa đánh chặn riêng, quá trình vẫn cần thêm thời gian. Tuy nhiên, bất kể mối quan hệ giữa Mỹ và Ukraine ra sao, Washington cũng chỉ có số lượng Patriot hạn chế để cung cấp cho Kiev.

Kiev cũng đang công khai tìm kiếm hỗ trợ từ những nguồn khác. Trong tháng qua, ông Zelensky đã tích cực vận động ủng hộ khắp châu Âu.

Ông gửi lời cảm ơn các nước trong khu vực vì đã hỗ trợ Ukraine khi cuộc chiến tại Iran đe dọa nguồn cung vũ khí cho Kiev. Ông còn ký kết các thỏa thuận chia sẻ công nghệ UAV với các quốc gia Trung Đông, những thương vụ có thể giúp Ukraine thu về hàng tỷ USD để tái đầu tư cho các doanh nghiệp quốc phòng trong nước.

Về vấn đề đàm phán hòa bình, Volodymyr Fesenko, nhà phân tích chính trị Ukraine, lưu ý rằng dù các cuộc thương lượng không tiến triển, chúng vẫn đóng vai trò quan trọng và Kiev không thể từ bỏ mọi mối hợp tác với Mỹ.

"Có thể nói Mỹ không phải là đối tác hay trung gian hòa giải tốt nhất trong các cuộc đàm phán hòa bình", ông cho hay. "Nhưng Mỹ lại là bên trung gian duy nhất có sức ảnh hưởng lớn nhất và thực tế nhất đối với tiến trình hòa bình. Xét theo khía cạnh này, chúng ta không còn lựa chọn nào thay thế".

Dù các cuộc đàm phán đạt được rất ít kết quả, Ukraine vẫn tiếp tục duy trì những bước đi ngoại giao khéo léo với Mỹ.

Khi ông Trump đề xuất một lệnh ngừng bắn kéo dài ba ngày bắt đầu từ cuối tuần trước, ông Zelensky đã đồng ý, bất chấp những nghi ngại lớn tại Ukraine về việc liệu nó có thể được duy trì hay giúp thúc đẩy hòa bình hay không. Ngay ngày đầu tiên, cả Kiev và Moskva đều cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.

Hôm 8/5, Tổng thống Zelensky một lần nữa bày tỏ hy vọng rằng các nhà đàm phán của chính quyền Mỹ, trong đó có đặc phái viên Steve Witkoff và con rể ông Trump, Jared Kushner, sẽ tới thăm thủ đô Kiev.

Cả hai người đều đã nhiều lần đến Moskva nhưng vẫn chưa xác nhận kế hoạch tới Kiev. Đến ngày 10/5, ông Zelensky lên tiếng với thái độ khá cứng rắn khi lưu ý rằng thỏa thuận trao đổi tù binh trong khuôn khổ lệnh ngừng bắn vẫn phải được thực hiện, đồng thời khẳng định "chúng tôi mong đợi Mỹ đóng vai trò tích cực trong việc đảm bảo thỏa thuận này được thực thi".

Ông Zelensky thừa nhận rằng cuộc chiến chống Iran đã làm xao nhãng mối quan tâm của các nhà đàm phán khỏi Ukraine và đôi khi dẫn đến những hành động gây hại cho Kiev.

Tháng trước, Phó tổng thống Mỹ JD Vance mô tả cuộc xung đột tại Ukraine hiện chỉ còn là "cuộc mặc cả về vài km vuông lãnh thổ". Ông cũng đặt nghi vấn liệu vùng lãnh thổ ở miền đông Donetsk, vốn là xương sống cho hệ thống phòng thủ tương lai của Ukraine, có xứng đáng để đánh đổi bằng những hy sinh quá lớn về nhân lực hay không.

Trong một cuộc họp báo, ông Zelensky đã đáp lại: "Với tất cả lòng tôn trọng, Phó tổng thống không tham gia vào các cuộc đàm phán. Nếu tham gia, ông Vance có lẽ sẽ hiểu sâu sắc hơn về lãnh thổ của một Ukraine độc lập thực sự là gì".

Vài ngày sau, ông Vance tuyên bố rằng việc Mỹ chấm dứt hỗ trợ tài chính cho Ukraine và để châu Âu chi trả cho công cuộc quốc phòng của Ukraine là "một trong những điều mà tôi tự hào nhất mà chính quyền này đã làm được".

Binh sĩ thuộc Lữ đoàn Tác chiến số 13 Khartiia thuộc Vệ binh Quốc gia Ukraine huấn luyện với súng máy tại thao trường ngày 15/4. Ảnh: AFP

Những hệ lụy từ cuộc chiến Iran đã gây ra nhiều khó khăn cho Tổng thống Zelensky, nhưng chúng cũng khiến ông trở nên quyết liệt hơn. Không chỉ công khai chỉ trích Mỹ, Ukraine còn tiếp tục chiến dịch tấn công bằng UAV tầm xa vào các cơ sở hạ tầng dầu khí trên lãnh thổ Nga, bất chấp những lời kêu gọi dừng lại từ phía Washington.

Nhìn chung, những nước đi của Tổng thống Zelensky khá giống với các lãnh đạo châu Âu khác, những người cũng đang dần giữ khoảng cách với Tổng thống Trump, theo chuyên gia Nedelcu.

Châu Âu đã thay thế Mỹ để trở thành nhà tài trợ lớn nhất cho nỗ lực chiến đấu của Ukraine. Khoản vay 106 tỷ USD gần đây từ EU, chủ yếu tập trung vào chi tiêu quân sự, sẽ giúp Kiev có nền tảng tốt hơn để lên kế hoạch cho một cuộc xung đột mà họ tin rằng sẽ khó lòng kết thúc sớm.

Getmanchuk, đại sứ Ukraine tại NATO, tin rằng nỗ lực hợp tác sâu rộng hơn với châu Âu cuối cùng có thể giúp "Kiev trở thành trụ cột của an ninh châu lục".

Vũ Hoàng (Theo Reuters, AP, AFP)